Мукъаддес Китап: Чыкъыш
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-01-27T07:54:55.834775+00:00

Мукъаддес Китап

Мукъаддес Китап

1. Теврат
2. Алланынъ Адлары
3. Сёзлюк
4. Узунлыкъ Ольчюлери
5. Сепильген Шейлернинъ Ольчюлери
6. Шингенлик Ольчюлери
7. Агъырлыкъ Ольчюлери
8. Эски Васиет Деври Хронологиясы
9. Ибраим Ве Агъа-къардашларынынъ Эвлятлары

10. Теврат Ве Зебур Китапларында Олгъан Иса Месих Акъкъында Базы Пейгъамберликлер Ве Оларнынъ Беджерилюви

11. Хариталар

Мукъаддес Китап акъкъында

«Мукаддес Китап» деген ад текликте къулланылса да, аслында, бу, китаплар джыйынтыгъыдыр. Бу китапларнынъ джыйынтыгъы – Алланынъ Сёзюдир (къ. юн. библиа сёзю «китаплар» манасыны анълата; шу сёзнен Мукъаддес Китапнынъ ады бутюн дюнья тиллеринде пейда олды). Бу китапны адет-узьре эки къысымгъа болелер: Эски Васиет (Иса пейгъамбер догъмаздан эвель язылгъан китаплар) ве Янъы Васиет (Иса пейгъамбернинъ яшайышынен багълы олгъан заман акъкъында ве Онынъ олюми ве тирилювинден сонъраки девир акъкъында язылгъан китап ве мектюплер).

Мукъаддес Китап башкъа тюрлю де болюне, бу неширде биз тамам шу усулны къулланамыз. Мукъаддес Китапнынъ биринджи джыйынтыгъы Теврат эди. Шу адны Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабы ташыйлар. Оларнынъ башкъа ады Мусанынъ Беш Китабы я да Мусанынъ Къануны. Булардан сонъ Тарихий китаплар келе, мында Ханаан топрагъына кирген сонъ, Исраиль девлетининъ ильк тарихий вакъиалары тасвир этиле, девлетнинъ мейдангъа келюви ве Исраильнинъ биринджи падишалары акъкъында, озь топрагъындан сюргюн этильген халкънынъ фаджиасы ве сонъраки къайтувы акъкъында айтыла. Бундан сонъ кельген Зебур ве икмет китаплары адлы джыйынтыкъта еудий халкъынынъ шахсий ве ичтимаий литургиясы, эм де земаневий ве осеяткъан несильни огретюв ичюн муим олгъан насиатлар ер ала. Бундан сонъ Пейгъамберлернинъ китаплары келе, оларны бизге Исраиль ве Ехуда девлетлерининъ пйгъамберлери къалдыргъандыр. Бу пейгъамберлер халкъкъа Алланынъ Сёзюни кетире, халкъны арткъа, озь Яратыжысына къайтара ве агъыр мусибетлер вакътында джесарет бере эдилер. Шуны къайд этмек керек ки, юкъарыда айтылгъан китапларнынъ чокусы хронологик тертипте дегиль, адет-узьре мевзулар шекильде ерлештирильгендир. Китаплардаки вакъиалар ве пейгъамберлернинъ хызмети акъкъында тафсилятлыджа хронологик малюмат алмакъ ичюн, Сизлерни хронологик джедвеллерге мураджаат этмеге риджа этемиз, оларны неширимизнинъ сонъунда тапа билесиз. Юкъарыда айтылгъан джыйынтыкълар умумий оларакъ 39 китапны къаплап ала, олар миляттан эвель бир бучукъ бинъ йыл девамында еудий ве арамий тиллеринде чешит муэллифлер тарафындан язылгъандыр. Оларнынъ эсас вазифеси – Алла ве еудий халкъынынъ арасындаки мунасебетлер, сонъра да бутюн инсаниетнен мунасебетлер акъкъында айтып бермектир.

Сонъра кельген 27 китап, эксериетинен къадимий юнанджа язылып, ичине энъ эвеля Инджиль джыйынтыгъыны алалар. Инджильге кирген китаплардан дёрт китап Иса Пейгъамбернинъ аяты, талиматы, олюми ве тирилюви акъкъында икяе этелер. Биринджи бакъышта бу дёрт китап айны вакъиалар акъкъында язылгъан, ве оларнынъ бир чокъ ерлери текрарлана, деген фикир догъмакъ мумкюн. Бир тарафтан бу догърудыр, лякин дёрт айры-айры икяе башкъа-башкъа муэллифлер тарафындан язылып, тек бир дане аятнынъ шаатлары олып келелер ве шунынънен бирликте, олып кечкен вакъиаларнынъ энъ толу тасвирини алмагъа ярдым этелер. Шу дёрт китапнен (бирисининъ догърудан-догъру девамы олгъан) Эльчилернинъ фаалиети китабы сыкъы багълыдыр. Мында Исанынъ кокке котерильгенинден сонъ, месихчилер джемиетининъ биринджи йыллары акъкъында ве Онынъ шегиртлери Рим империясынынъ сакинлери арасында Къуванчлы Хаберни даркъатып башлагъанлары акъкъында айтыла. Къалгъан китаплар Эльчилернинъ язылары адында топланып, озюнинъ ичине Иса Пейгъамбернинъ шегиртлери иманлылар джемиетине ве айры адамларгъа иманларыны пекитмек ве догъру ёлгъа къоймакъ ниетинен, агъыр сынавлардан кечмеге ярдым этмек ичюн язгъан мектюплерни топлай. Джыйынтыкъны Юханнынъ Сырларнынъ ачылувы китабы екюнлей; мында символик бир тиль ярдымынен Алланынъ Онъа къаршы тургъан кучьлерге къаршы гъалебеси тасвирлене.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесининъ тарихы

Шимдики заманда, 2016 сенесине къадар, Мукъаддес Китап дюньянынъ бир чокъ тиллерине терджиме этильди. Толусынен беш юз тильден чокъ тиллерге терджимеси бар (шимди дюньяда аман-аман еди бинъ тиль бар деп эсаплана), Китапнынъ базы къысымлары исе эки бинъ тильден зияде тиллерге терджиме этильди.

Бизге белли олгъан къырымтатар тилинде биринджи терджимелер XIV-юнджи асыргъа аиттир. Энъ белли къадимий ядикярлыкъта Кодекс Куманикусте къыпчакъ-къуман-половец тилине биринджи кере терджиме этильген Алланынъ Он Эмирини, Сулейманнынъ Икметли сёзлер китабындан парчаларны, Инджильден алынгъан парчаларны, «Бизим Бабамыз» дувасыны ве Зебурдан алынгъан бир сыра йырларны тапмакъ мумкюн. XVIII-инджи асырнынъ ортасына Марк, Юхан, Матта, Луканен берильген Инджиль аиттир (Къаракъоба метинлери). Бу метинлер шимдики вакъыткъадже толу шекильде келип етмедилер, лякин оларнынъ базы парчалары сакъланып къалгъан. XX-нджи асырнынъ 70-инджи сенелеринде Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесини «Мукъаддес Китапны терджиме институты» башлады. О заман Юнус пейгъамбернинъ китабы терджиме этильди (1978 с.), сонъра Маттанен берильген Инджиль терджиме этилип, нешир этильди (1985 с.). Иш 1990-ынджы сенелери девам эттирильди; о заман 1996 сенеси Озьбекистанда «Эйи Хабер» китабы нешир этильди, онынъ ичине Юхан, Луканен берильген Инджиль, Эльчилернинъ фаалиети ве Якъупнынъ мектюби кирди. Сонъра иш XXI-инджи асырда Къырымда девам этти; бир-бири артындан «Иса Месих акъкъында риваетлер» (2002 с.), «Алланынъ пейгъамберлери» (2005 с.), «Маттанен берильген Инджиль» (2006 с.), «Сулейманнынъ икмети» (Икметли сёзлер ве Джемаат башы, 2008 с.), «Инджиль» (Матта, Марк, Лука, Юхан ве Эльчилернинъ фаалиети, 2008 с.), «Теврат» (Башланув, Чыкъыш, Къануннынъ текрары, 2009 с.) ве «Зебур» (2011 с.) китаплары басылды.

2002-нджи сенесинден башлап 2015-инджи сенесине къадар бу терджименинъ устюнде «Мукъаддес Китапны терджиме институты»нынъ хадимлер группасы «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятынынъ мутехассысларынен берабер иш бирлик яптылар. Терджиманлар группасынынъ огюнде тургъан эсас макъсат – къадимий еудий, арамий ве юнан тиллеринде язылгъан асыл метиннинъ манасыны догъру акс этмек эди.

Бу терджиме япылгъанда, эсас менба оларакъ шимдики заманда энъ нуфузлы деп эсаплангъан метинлернинъ нешири ве тенкъидий аппарат къулланылгъандыр. Къадимий еудий тили ичюн – бу Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5-инджи нешир; мында Ленинград Кодекси шеклиндеки Масора метини такъдим этильгендир, бу метин къарарнен м. с. 1000-инджи йылы битирилип, сонъра бир чокъ даа да къадимий олгъан метинлернен тенъештирильди ве догъуртылды. Къадимий юнанджа язылгъан метинлер ичюн исе бойле менба оларакъ Greek New Testament (UBS, 4-юнджи нешир) къулланылды, бу метин толусынен Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 27-нджи неширинен айныдыр. Бу метин бир чокъ къадимий эльязмаларгъа эсасланып тизильди, оларнынъ арасында IV-V асырларгъа аит Синай, Александрия ве Ватикан Кодекслеринден япылды. Бу кодекслерге еудий китапларынынъ (Эски Васиетнинъ) терджимелери де кирди; бу терджимелерге Септуагинта деген ад берильди.

Юкъарыда къайд этильген менбалардан гъайры, терджиманлар озь ишинде эллеринде олгъан Мукъаддес Китапларнынъ башкъа тиллерге япылгъан терджимелеринен иш туттылар, бу терджимелер арасында рус, украин, озьбек, тюрк ве башкъа тиллерге япылгъан терджимелер. Бойле ишнинъ макъсады – метинни даа да яхшы анъламакъ ве терджимелернинъ башкъа вариантларынен таныш олмакъ эди. Бизим базы окъуйыджыларымыз 1876 сенесининъ Синодаль терджимеси деп адландырылгъан ве кениш даркъалгъан Мукъаддес Китапнынъ рус тилине япылгъан терджимесинен таныш олмакъ мумкюнлер. Бизлер терджимелеримизде бу терджимеге мураджаат эткен олсакъ да, оны темель оларакъ къулланмадыкъ. Озюнинъ къыйметине бакъмадан, бу терджиме 150 йыл эвельси япылды; о заманларда терджименинъ башкъа принциплери ишлетиле эди, ве о заманларда базы къадимий менбалар эльде ёкъ эди. Бизим терджимемизде дикъкъат айры бир терджимеге дегиль де, энъ эвеля къадимий менбаларгъа берильди. Лякин сизни ишандырмакъ истеймиз ки, бизим терджимемиз ве Синодаль терджимеси арасында мана джеэттен фаркълар олса биле, бу фаркълар минималь олып, метиннинъ умумий менимсевине тесир этмей.

Метиннинъ мана ве шекли бир къач этаптан ибарет олгъан эр тарафлама тешкерювлерден кечти. Асыл мананынъ догърулыгъындан гъайры, группа бу мананы земаневий, окъуйыджыларгъа анълайышлы олгъан, яхшы эдебий тильде акс эттирмеге гъайрет этти. Биринджи басамакъта, тафсилятлы азырлыкъ ишлери этильген сонъ, къырымтатар тилине терджиме япылды. Сонъ теологик муаррирнинъ тарафындан терджеме къадимий эльязмаларнен тенъештирильди. Экинджи басамакъта Къырымнынъ чешит ерлеринде яшагъан къырымтатарлар да, къадын ве эркеклер, эсли башлы ве яшлар, бильгили ве къырымтатар тилинде агъзавий шекильде субетлешкенлер, терджимени тешкермеге ярдым эте эдилер. Учюнджи басамакъта терджименен филолигик муаррир чалышты. Эр бир басамакъта терджимеге янъы тюзетмелер къошулды. Ишнинъ нетиджесинде терджименинъ эр бир къысмы эльязмаларнен чокъ йыл чалышкъан ве зенгин терджиманлыкъ теджрибеси олгъан консультант тарафындан козетильди.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимеси он учь йылгъа къадар девам этти.

Ярдымджы материаллар

Бу терджиме ярдымджы материалларнен берабер бериле. Бу материаллар Мукъаддес Китапнынъ асыл метинининъ бир къысмы дегиллер, амма окъуйыджылар даа да яхшы анъласын деп, къошулгъанлар.

Эр бир китаптан эвель кучюк сёз башы кирсетиле, мында тарихий контекст акъкъында, эсас мевзулар акъкъында малюмат, ве сыкъ-сыкъ китапнынъ къыскъа планы бериле. Айры китаплар манаджа къысымларгъа болюнген ве бу къысымларнынъ серлевасы къайд этильгендир, бу серлевалар икяенинъ мевзусы акъкъында къыскъа хабер берелер. Йылдызчыкънен (*) къайд этильген базы сёзлер, фразалар ве аетлерге саифенинъ сонъунда сноскалар бериле; мында анълашылмагъан адлар, сёзлер, медений хусусиетлернинъ манасы анълатыла, я да аетнинъ башкъа манасы бериле. Китапнынъ сонъунда къыскъа сёзлюк бериле; мында базы муим терминлер, анъламлар, базы ад ве джогърафия адлары да анълатыла. Сёзлюктен гъайры, тасвирий менба оларакъ, Ибраим атанынъ несиллер джедвели де бардыр. Къадимий ольчюлерни тасавур этмек ве оларны шимдики ольчюлернен тенъештирмек ичюн, биз ольчюлер джедвелини де кетиремиз. Бундан да гъайры, тасвирий васта оларакъ къадимий дюньянынъ хронология джедвели ве къадимий дюньянынъ хариталары теклиф этиле. Бунъа къошма оларакъ, башкъа материаллар да бардыр. Бу материаллар Сизлерге окъугъан шейлеринъизни даа да яхшы анъламагъа ярдым этер деген умюттемиз.

Нетидже

Мукъаддес Китап – инсаниетнинъ тарихында буюктен-буюк китаптыр, медениет ве иджат этюв сааларынынъ чокъусына тесир эткен дюнья эдебиятынынъ классикасыдыр. Лякин о, энъ эвеля, Алланынъ ве инсаниетнинъ арасында олгъан мунасебетлер тарихыдыр, Онынъ Озю акъкъында вахийи ве Онынъ истегени акъкъындадыр. Биз умют этемиз ки, бу терджиме къырымтатар халкъына бу хазинени ана тилинде ачаджакъ ве инсанларгъа Алланынъ къанунларына коре яшамагъа ярдым этеджектир.

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятлары терджиманларгъа ве муаррирлерге, бу неширни басып чыкъармагъа ярдым эткенлернинъ эписине озь буюк миннетдарлыгъыны бильдирелер.

Урьмет иле,

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер»нинъ ишдешлери

Къыскъарувлар

ас. | асыр
б. | баб, я да баблар
бакъ. | бакъынъыз
къ. арам. | къадимий арамий тилинде
къ. еуд. | къадимий еудий тилинде
къ. юн. | къадимий юнан тилинде
къыяс. | къыясланъыз
Мас. | Масора, къадимий еудий эльязма
м. с. | миляттан сонъ, я да Иса пейгъамбер догъмаздан сонъ
м. э. | миляттан эвель, я да Иса пейгъамбер догъмаздан эвель
рус. | рус тилинде
с. | сене, я да сенелер
Септ. | Септуагинта, къадимий юнан терджиме эльязмасы

Теврат

Теврат

1. Чыкъыш

Башланув

«Теврат» серлевасы Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китапларына аит. Бу китаплар еудийлерде башта «Къанун» манасыны ташыгъан Тора (Теврат) я да Мусанынъ Китабы деп адлангъан бир китапны теркип эте эдилер. Бу китапларда Исраиль халкъы пейда олгъаны ве Алла оларгъа васиет бергени акъкъында икяе этиле. Къадимий еудийлерде Мусанынъ бу бирлешкен эсерининъ беш болюги эр болюкнинъ башында кельген сёзлернен адлана эди. Амма сонъундан Мусанынъ эр китабы озь мундериджесине коре адланды: Башланув, Чыкъыш, Левийлилер, Сайылар ве Къануннынъ текрары.

Чыкъыш

Чыкъыш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40

Чыкъыш

Тевратнынъ экинджи китабы Исраиль халкъынынъ пейда олувыны, Якъуп балаларынынъ Мысыр къуллугъындан къуртулувыны ве оларгъа Къанун бахшыш этилювини тасвирлей. Бу вакъиалар учь бинъ йылдан эвель олып кечкендир.

Китапнынъ биринджи къысмы (1–19 баблар) Муса акъкъында икяе эте. Рабби оны Озь халкъыны Мысырдан алып чыкъмакъ ичюн сайлап алды. Экинджи къысмы (20–40 баблар) Алланынъ Озь халкъына васиет бергени ве Къанун багъышлагъаны акъкъында икяе эте. Къануннынъ темели оларакъ Алланынъ Он Эмири чыкъа. Тамам бу эмирлер земаневий дюньядаки чокъусы халкъларда ахлякъ нормаларына темель къойдылар.

Алла яваш-яваш Муса ве халкъкъа Озь къанунларыны ве низамнамелерини, эм де Озь табиатыны ве акъикъий Адыны ача. О, четтен сейир эткен первасыз сейирджи оларакъ къалмай, ваде эткени дайын, Ибраим, Исхакъ ве Якъупнынъ эвлятларыны къуртармакъ ичюн, ер юзюндеки яшайыш кетишатына кирише.

Бу китап адамларнынъ Мусагъа къаршы сыкъ-сыкъ чыкъкъанлары акъкъында икяе эте: олар ичюн алышкъан къуллукъ анълашылмагъан сербестликтен хавфсыз корюне. Башланув китабы киби, Чыкъыш китабы озь къараманларыны, етишмемезликлерини ве нукъсанлыкъларыны гизлемеден, чешит тюрлю тарафлардан тасвирлей.

Исраиллилер – Мысырда къуллар (1 б.). Мусанынъ догъувы, онынъ Мысырдан къачувы (2 б.). Алла Мусаны исраиллилерни къуллукътан азат этмеге чагъыра (3 б.). Алла мысырлыларны джезалай (4–11 б.). Песах; исраиллилернинъ Мысырдан чыкъышы (13 б.). Исраиллилер Ханаан топрагъына кетелер (14–18 б.). Исраиллилер Синай дагъы янында (19 б.). Алла Мусагъа Он Эмирни бере (20 б.). Джемиет мунасебетлери акъкъында Алланынъ къанунлары (21–24 б.). Алла Мусагъа Корюшюв Чадырыны ве онынъ алетлерини япмагъа буюра (25–31 б.). Раатлыкъ куню акъкъында эмир (31 б.). Исраиллилер алтын бугъагъа табыналар (32 б.). Исраиллилер Синай дагъындан кетелер (33 б.). Алла Мусагъа Он Эмири язылгъан янъы леваларны бере ве исраиллилерге кене Озь васиетини эте (34 б.). Исраиллилер Корюшюв Чадырыны ве онынъ алетлерини япалар (35–40 б.).

1

Мысырда исраиллилерге олгъан шефкъатсыз мунасебет

1^1Якъупнен берабер Мысыргъа кельген Исраиль огъулларынынъ адлары булардыр: 2Рубен, Шимеон, Левий, Ехуда, 3Йиссакъар, Зевулун, Биньямин, 4+Дан, Нафталий, Гъад ве Ашер. Эр бири озь къорантасынен кельди. 5+Якъупнынъ бутюн эвлятлары 70 джан эдилер. О заманларда Юсуф къорантасынен берабер Мысырда яшай эди.

6Юсуф, эписи агъа-къардашлары ве оларнынъ эписи акъранлары кечиндилер. 7Исраиллилер догъып арттылар, зияделештилер ве чокъ сайылы олдылар, ве Гошен виляети оларнен толдурылды. 8+Сонъра Мысырда Юсуфны бильмеген янъы падиша тахткъа чыкъты. 9О, озь халкъына:

– Мына Исраиль халкъы бизден чокъ сайылы ве онынъ ичюн къудретли олды. 10Айдынъыз, оларнен япаджакъ ишимизни акъылнен япайыкъ. Ёкъса, олар даа чокълашырлар ве, дженк башласа, олар бизим душманларымызгъа къошулыр, бизге къаршы дженк этер ве топрагъымыздан чыкъып кетерлер, – деди.

11+Исраиллилерни агъыр ишке зорламакъ ичюн, мысырлылар оларгъа башлыкълар къойдылар. Исраиллилер фыравунгъа, емеклерни сакъламакъ ичюн, Питом ве Раамсес деген шеэрлерни къурдылар. 12Лякин не къадар чокъ оларны зорласалар да, о къадар олар бу мемлекетте чокълаша ве даркъала эдилер, тап мысырлылар Исраиль огъулларындан къоркъмагъа башладылар. 13Онынъ ичюн олар исраиллилерни ишке мераметсизликнен зорлай башладылар. 14Мысырлылар оларгъа киреч ве кирпичлернен агъыр ишни ве эр бир тарла ишини берип, оларнынъ яшайышларыны пек агъыр эттилер. Эр бир агъыр ишке мысырлылар исраиллилерни мераметсизликнен зорлай эдилер.

15Мысыр падишасы еудий эбанайларындан экисини чагъыртты. Бирисининъ ады Шифра, дигерининъ – Пуа эди. 16Падиша оларгъа:

– Еудийлерде эбанайлыкъ япкъанда, олар бала догъгъанларыны корьгенинъизде, эгер огълан олса, оны ольдюринъиз, эгер къыз олса, сагъ къалдырынъыз, – деп эмир этти.

17Лякин эбанайлар Алладан къоркъа эдилер ве Мысыр падишасы оларгъа айткъаны киби япмайып, огълан балаларны сагъ къалдыра эдилер. 18О заман Мысыр падишасы эбанайларны озюне чагъыртты ве олардан:

– Не ичюн бойле япасынъыз? Не ичюн огълан балаларны сагъ къалдырасынъыз? – деп сорады.

19– Еудий къадынлары Мысыр къадынлары дайын дегиль. Олар сагъламлар. Эбанай кельмезден эвель, олар энди догъалар, – дедилер фыравунгъа эбанайлар.

20Алла эбанайларгъа мераметли эди. Халкъ исе чокъ сайылы ве онынъ ичюн къудретли ве кучьлю олды. 21Эбанайлар Алладан къоркъкъанлары ичюн, О оларны къоранталы ве эвли-баркълы этти.

22О заман фыравун бутюн озюнинъ халкъына эмир этти:

– Эр бир янъы догъгъан еудий огъланны дерьягъа ташланъыз, эр бир къызны исе сагъ къалдырынъыз.

2

Мусанынъ догъувы

2^1+Левий къабилесинден бириси шу къабиледен бир къызгъа эвленди. 2Апайы юклю олды ве огълан бала тапты. О, баланынъ пек дюльбер олгъаныны корип, оны учь ай девамында сакълады. 3Амма оны артыкъ сакъламагъа чареси къалмагъанындан, къамыштан орюльген сепетни алды ве оны къатраннен ве зифтнен зифтледи. Ичине баланы къойып, дерьянынъ ялысы янындаки къамышлыкъкъа къойды. 4Баланынъ татасы исе, онен не оладжагъыны корьмек ичюн, авлакъта турды.

5Фыравуннынъ къызы дерьягъа ювунмагъа барды, онынъ хызметчи къызлары исе дерьянынъ ялы боюнда юре эдилер. Къыз къамышлыкънынъ арасындаки сепетни корьди ве озюнинъ хызметчисини оны алмакъ ичюн ёллады. 6Ачты ве баланы корьди. Бала агълагъаны ичюн, къыз оны аджыды.

– Бу – еудий баласы, – деди.

7Баланынъ татасы фыравуннынъ къызындан:

– Барып, баланы сюттен къалмагъандже эмиздирмек ичюн, еудий къадынларындан бирисини санъа чагъырайыммы? – деп сорады.

8– Эбет, бар, – деди онъа фыравун къызы.

Къыз кетти ве баланынъ анасыны алып кельди. 9Фыравун къызы онъа:

– Бу баланы ал да, оны эмиздир. Сонъ мен сенинъ акъкъынъны одерим, – деди.

Къадын баланы алды ве оны эмиздирди. 10Бала буюк олгъан сонъ, о, оны фыравун къызына алып кельди, ве бала фыравун къызынынъ огълу олды. Фыравун къызы: «Мен оны сувдан чыкъардым», – деп, онъа Муса[*] деген ад къойды.

Муса Мысырдан чыкъып кете

11Чокъ вакъыт кечкен сонъ, Муса орта яшлы огълан олып, озь халкъына кельди ве оларнынъ агъыр иш япкъанларыны корьди. Сонъ о, озь халкъындан бири олгъан еудийни бир мысырлы ургъаныны корьди. 12Чевре-четине бакъып ве кимсе олмагъаныны корип, о, мысырлыны ольдюрди ве къум ичине сакълады.

13Экинджи куню чыкъып, Муса эки еудийнинъ котеклешкенлерини корьди ве ынджыткъан союна:

– Не себептен сен достунъны урасынъ? – деди. 14О исе:

– Сени бизге башлыкъ ве къады этип ким къойды? Мысырлыны ольдюргенинъ дайын, мени де ольдюрмеге истейсинъми? – деди.

Муса къоркъты ве озь-озюне: «Керчектен, бу ишим ачылды», – деди.

15Бу иш акъкъында фыравун эшитти ве Мусаны ольдюрмеге истеди. Амма Муса, фыравундан къачып, Мидьян топрагъына яшамакъ ичюн кетти. Анда келип, бир къую янында отурды. 16Мидьяндаки руханийнинъ еди къызы бар эди. Олар, шу къуюгъа келип, бабаларынынъ къой-эчкилерине сув бермек ичюн, сув чекип ашлавларны толдурдылар. 17Лякин чобанлар келип, оларны четке къувдылар. О заман Муса турып, къызларны къуртарды, оларнынъ къой-эчкилерине сув берди. 18+Къызлар озь бабалары Реуэлге келип, бабасы олардан:

– Бугунь не ичюн о къадар тез кельдинъиз я? – деп сорады.

19– Бир мысырлы бизни чобанлардан къуртарды, бизге сув чекип, къой-эчкилеримизге берди, – дедилер олар. 20Бабасы къызларына:

– Я къайда о? Не ичюн сиз оны къалдырдынъыз? Оны чагъырынъыз да, о бизнен пите ашасын, – деди.

21Муса бу адамда яшамагъа разы олды. Сонъ о адам озь къызы Циппораны Мусагъа акъайгъа берди. 22Циппора Мусагъа огълан бала догъды. Муса: «Мен ябанджы ерде кельмешек олдым», – айтып, онынъ адыны Гершом[*] къойды.

23Чокъ вакъыт кечти. Бу вакъыт ичинде Мысыр падишасы ольди. Исраиль огъуллары иштен инъильдей ве ярдым сорап, Аллагъа ялвара эдилер, ве агъыр ишлерден къыйналгъанлары ичюн ялварувлары Аллагъа котерильди. 24+Алла оларнынъ инъильтилерини эшитти ве Озюнинъ Ибраимге, Исхакъкъа ве Якъупкъа берген васиетини хатырлады. 25+Алла Исраиль огъулларына бакъты ве оларнынъ гъам-къасеветлерини бильди.

3

Рабби Мусаны чагъыра

3^1+Муса мидьянлы руханий олгъан къайнатасы Йитронынъ къой-эчкилерини бакъа эди. Куньлерден бири о, сюрюни сахранынъ узакъ ерине айдады ве Хорев деген Алланынъ дагъына кельди. 2Тикенли чалынынъ ортасындан онъа атешнинъ алевинде РАББИнинъ Мелеги пейда олды. Муса тикенли чалы атешнен янгъаныны, амма янып битмегенини корьди. 3О:

– Барайым да, бу аджайип шейге бакъайым. Не ичюн чалы янып битмей экен? – деди.

4РАББИ онынъ бакъмагъа кельгенини корьди. Чалынынъ ортасындан Алла оны:

– Муса! Муса! – деп чагъырды.

– Мен мындам! – деди Муса.

5+– Якъын кельме, – деди Алла. – Аякъларынъдан аякъкъапларынъны чыкъар. Сен тургъан ер – мукъаддес ердир. 6+– О даа деди ки: – Мен бабанънынъ Алласы, Ибраимнинъ Алласы, Исхакънынъ Алласы ве Якъупнынъ Алласы олам.

Муса, Аллагъа бакъмагъа къоркъкъаны ичюн, бетини къапатты. 7РАББИ деди ки:

– Мысырда Меним халкъым чеккен зулумыны корьдим. Незаретчилерининъ япкъан ишлери ичюн къопаргъан къыяметини эшиттим. Халкъымнынъ гъам-къасеветлерини билем. 8+Оны мысырлылар къолундан къуртарып ве оны бу ерден чыкъарып, сютнен бал акъкъан бол ве яхшы бир ерге алып кетмеге келем. Ханаанлыларнынъ, хитлилернинъ, аморлыларнынъ, перизлилернинъ, хивлилернинъ ве евуслыларнынъ топрагъына оны алып кетмек ичюн келем. 9+Иште, Манъа Исраиль огъулларынынъ къыямети келип етти. Мен мысырлылар оларны насыл хорлагъанларыны корьдим. 10Бойлеликнен, бар. Мен сени фыравунгъа ёллайым. Исраиль огъулларыны, Меним халкъымны Мысырдан чыкъар.

11Лякин Муса Аллагъа:

– Фыравунгъа барып, Исраиль халкъыны Мысырдан чыкъармакъ ичюн мен ким олгъаным? – деди.

12+– Мен сеннен олурым. Сени Мен ёллагъаным акъкъында олгъан алямет будыр: сен халкъны Мысырдан алып чыкъкъан сонъ, бу дагънынъ устюнде Аллагъа ибадет этерсинъиз, – деди Алла. 13Муса Аллагъа:

– Мына мен Исраиль огъулларына келип: «Сизге мени бабаларынъызнынъ Алласы ёллады», – деп айтарым. Олар исе менден: «Онынъ Ады недир?» – деп сорасалар, мен оларгъа не айтайым? – деди.

14+– Мен – бу Мендирим, – деди Алла Мусагъа. – Исраиль огъулларына бойле деп айт: «Мени сизге “Мен Барым” деп адландырылгъан ёллады».

15Алла Мусагъа даа бойле деди:

– Исраиль огъулларына айт:

Мени сизге РАББИ, бабаларынъызнынъ Алласы, Ибраимнинъ Алласы, Исхакънынъ Алласы ве Якъупнынъ Алласы ёллады. Бу – эбедиен Меним Адым. Мени несильден несильге бойле деп акъылларында тутарлар, – айт.

16Бар, Исраиль акъсакъалларыны джый да, оларгъа:

Манъа РАББИ, бабаларынъызнынъ Алласы, Ибраимнинъ, Исхакънынъ ве Якъупнынъ Алласы корюнди. 17О, деди ки: «Мен сизлерге бакъып, Мысырда сизлернен олгъан шейлерни корьдим. Мен дедим ки, сизни Мысыр зулумындан ханаанлыларнынъ, хитлилернинъ, аморлыларнынъ, перизлилернинъ, хивлилернинъ ве евуслыларнынъ топрагъына, сютнен бал акъкъан топракъкъа алып кетерим», – айт.

18Олар сенинъ сёзюнъни динълерлер. Сен ве Исраиль акъсакъаллары Мысыр падишасына барып: «Бизге РАББИ, еудийлернинъ Алласы корюнди. Бизим Алламызгъа, РАББИге къурбан чалмакъ ичюн, бизни учь куньлюк ёлгъа сахрагъа йиберсе», – деп айтарлар. 19Амма оны къатты къолнен меджбур этмегендже, Мысыр падишасы сизге кетмек ичюн разылыкъ бермейджегини билем. 20+Сонъ къолумны узатырым ве оларнынъ козю огюнде аджайип шейлер япып, Мысырны джезаларым. Ондан сонъ о, сизлерни йиберер.

21+Бу халкъкъа мысырлыларнынъ козю огюнде мераметлик берерим, ве кеткенинъизде бош къолнен кетмезсинъиз. 22Эр бир къадын озь къомшусындан ве озюнинъ эвинде яшагъанындан кумюш ве алтын шейлерни, урбаларны да сорап алыр. Бу шейлернен сиз огъулларынъызны ве къызларынъызны кийиндирирсинъиз ве мысырлыларнынъ барлыгъыны алып кетерсинъиз.

4

Мусанынъ акълары

4^1Муса:

– Эгер олар манъа инанмасалар ве сёзюмни динълемейип: «Санъа РАББИ корюнмеди», – деп айтсалар? – деди.

2– Къолунъдаки шей недир? – деди онъа РАББИ.

– Таякъ! – деп джевап къайтарды о.

3– Оны ерге ташла, – деди РАББИ.

Муса оны ерге ташлады, таякъ йылан олды, ве Муса ондан къачты. 4РАББИ Мусагъа:

– Къолунъны узат да, оны къуйругъындан тут, – деди.

Муса къолуны узатып, оны алды, ве йылан онынъ авучында таякъ олды.

5– Бунынъ ичюн РАББИ, бабаларынынъ Алласы, Ибраимнинъ Алласы, Исхакънынъ Алласы ве Якъупнынъ Алласы санъа корюнгенине инансынлар.

6РАББИ даа:

– Къолунъны къойнунъа къойса, – деди.

Муса къолуны къойнуна къойып, оны чыкъарды. Бакъса, къолу тери хасталыгъындан къар дайын беязлашты.

7– Къолунъны кене къойнунъа къой, – деди РАББИ.

Муса кене къолуны къойнуна къойды. Кене оны къойнундан чыкъарды. Иште, къолу кене тени дайын олды.

8– Эгер олар санъа инанмасалар ве биринджи аджайип шей оларны инандырмаса, экинджи аджайип шей инандырыр, – деди РАББИ. 9– Эгер бу эки аджайип шейге инанмасалар ве сени динълемеселер, о заман дерьядан сув ал да, топракъкъа тёк. Дерьядан алынгъан сув топракъ устюнде къан олур.

10+Муса РАББИге:

– Эй, я Раббим! Ялварам, лафым чиркин. Эр вакъыт, балалыгъымдан берли, Сен меннен, Озь къулунънен лаф этип башлагъанынъда биле, мен бойле эдим. Дудакъларым абдал, тилим де къолайсыз, – деди. 11+РАББИ:

– Адамгъа агъзыны ким берди? Ким оны тильсиз я да сагъыр япа? Онынъ козьлери корьсюн, я да корьмесин деп, ким япа? Буны япкъан – Мен, РАББИ, дегильми? – деп сорады. 12– Демек, бар. Лакъырды эткенинъде, янынъда Мен олурым. Санъа не айтмагъа керек олгъаныны огретирим.

13– Я Раббим! – деди Муса. – Ялварам, башкъасыны, кимни истесенъ, ёлласа.

14РАББИнинъ Мусагъа къаршы гъазабы къызды, ве О:

– Сенинъ Харун деген, Левий къабилесинден олгъан агъанъ бар, керчекми? О, дюльбер лакъырды этип олгъаныны билем. О, сенинъ къаршынъа чыкъар ве сени корип, джан-юректен къуваныр. 15Сен онъа айтарсынъ ве сёзлерни онынъ агъзына къоярсынъ. Сен лакъырды эткенде, Мен сенинъ янынъда олурым, о, лакъырды эткенде, онынъ янында олурым. Сизге не япмакъ керек оладжагъыны сизге огретирим. 16Сенинъ еринъе халкъкъа о, айтаджакъ. О, сенинъ агъзынъ оладжакъ, сен онъа Алла ерине олурсынъ. 17Бу таякъны къолунъа ал, онен сен аджайип шейлерни япаджакъсынъ, – деди.

Мусанынъ къайтмасы

18Муса кетип, къайнатасы олгъан Йитрогъа къайтты. Онъа:

– Мен Мысырда олгъан халкъыма къайтайым. Олар даа сагъмы-ёкъмы экен бакъайым, – деди. Йитро Мусагъа:

– Аман-эсен бар, – деди.

19+РАББИ Мусагъа Мидьянда: «Мысыргъа къайтып кет. Сени ольдюрмеге истегенлер эписи ольдилер», – деген эди.

20Муса апайыны ве огъулларыны алып, эшекке отуртты ве Мысыр топрагъына къайтты. Къолуна Алланынъ таягъыны да алды.

21+РАББИ Мусагъа:

– Мысыргъа къайтып баргъанынъдан сонъ, эписи аджайип шейлерни Мен санъа берген къуветнен фыравуннынъ козю огюнде яп. Лякин Мен онынъ юрегини таш киби этерим, ве о, халкъны йибермез. 22-23+Фыравунгъа РАББИнинъ бойле сёзлерини айт: «Исраиль – Меним биринджи догъгъан огълумдыр. Мен санъа бойле айтам: Огълумны, Манъа ибадет этсин деп, йибер. Эгер йибермесенъ, Мен сенинъ огълунъны, биринджи догъгъан огълунъны ольдюририм», – деди.

24Ёл бою геджелемеге токътагъанда, РАББИ Мусагъа кельди ве оны ольдюрмеге истеди. 25О заман Циппора, чакъмакътан япылгъан пычакъны алып, огълуны сюннет этти ве кесильген тери парчасыны Мусанынъ аякъларына тийип, онъа:

– Сен меним къан киевимсинъ, – деди. 26Сонъ РАББИ Мусадан чекильди.

О заман Циппора: «Къан киевимсинъ», – дегенде, сюннет акъкъында айта эди.

27РАББИ Харунгъа:

– Мусаны къаршыламакъ ичюн, сахрагъа кет, – деди.

Харун кетип, Мусанен Алланынъ дагъы янында корюшип, опюшти. 28Муса Харунгъа оны ёллагъан РАББИнинъ эписи сёзлерини айтып берди, ве Онынъ эмир эткен эписи аляметлери акъкъында икяе этти. 29Муса Харуннен барып, Исраиль огъулларынынъ эписи акъсакъалларыны топладылар. 30Харун РАББИнинъ Мусагъа айткъан эписи сёзлерини айтып берди. Муса исе халкънынъ козьлери огюнде эписи аджайип шейлерни япты. 31Сонъ халкъ инанды. Олар Исраиль огъулларына РАББИ келип, оларнынъ чеккен зулумларыны корьгенини эшиттилер. Ондан сонъ олар седждеге къапанып ибадет эттилер.

5

Муса ве Харун фыравуннынъ огюнде

5^1Бундан сонъ Муса ве Харун фыравунгъа келип:

– РАББИ – Исраиль халкъынынъ Алласы – бойле деп айта: «Сахрада Манъа байрам япмакъ ичюн, Меним халкъымны йибер», – дедилер. 2+Амма фыравун:

– РАББИ ким олгъан? Не ичюн Онынъ сёзюни динълеп, манъа Исраиль халкъыны йибермек керек? Мен РАББИни бильмейим ве исраиллилерни йибермем, – деди.

3– Бизге еудийлернинъ Алласы кельди. Алла бизни къылыч я да фелякетнен джезаламасын деп, бизим Алламызгъа, РАББИге къурбан чалмакъ ичюн бизни учь куньлюк ёлгъа сахрагъа йиберсе, – дедилер олар.

4– Не ичюн сиз, Муса ве Харун, халкъны оларнынъ ишинден къалдырасынъыз? Юре беринъиз ишинъизге! – деди оларгъа Мысыр падишасы. 5– Мына, бу ернинъ халкъы чокъ сайылыдыр. Сиз исе оны ишинден къалдырасынъыз, – деп къошты фыравун.

6О куню фыравун халкъ незаретчилерине ве реберлерге:

7– Тюневин ве обирскунь кирпич ясамакъ ичюн халкъкъа тобан бере эдинъиз. Илериде исе берменъиз. Тобанны озьлери юрип джыйсынлар. 8Лякин тюневин ве обирскунь не къадар кирпич япкъан олсалар, о къадар да япсынлар. Кирпичлернинъ сайысыны эксильтменъиз. Олар тенбеллер, онынъ ичюн: «Барайыкъ, Аллагъа къурбан чалайыкъ», – деп къычыралар. 9Оларгъа чокъча иш беринъиз. Олар чалышсынлар ве ялан лафкъа инанмасынлар, – деп эмир этти.

10Халкъ незаретчилери ве онынъ реберлери чыкъып, халкъкъа:

– Фыравун бойле деп айта: «Сизге тобан бермейджегим. 11Озюнъиз барынъыз, озьлеринъизге тобанны къайда тапсанъыз, андан алынъыз. Ишинъизден исе бир шей эксильмейджек», – дедилер.

12Халкъ тобан ерине ашлыкъ сапларыны джыймакъ ичюн, бутюн Мысыр топрагъында дагъылды. 13Незаретчилер исе меджбур этип:

– Куньлюк ишинъизни эр кунь, сизде тобан олгъан вакъыттаки киби, япынъыз, – дей эдилер.

14Фыравун незаретчилери къойгъан исраилли реберлерни котеклеп:

– Не ичюн тюневин ве бугунь, шимдигедже олгъаны дайын, кирпичлернинъ керекли сайысыны япмадынъыз? – дей эдилер.

15Исраиль халкъынынъ реберлери, фыравунгъа келип, онъа:

– Не ичюн сен бизлернен, озь къулларынънен, бойле япасынъ? – айтып къыямет къопардылар. 16– Бизге, къулларынъа, тобан бермейлер, амма «кирпичлерни исе япынъыз», деп айталар. Мына, бизни, къулларынъны, уралар. Халкъынъа бу гунадыр.

17Амма о:

– Сиз тенбельсинъиз, тенбельсинъиздир. Онынъ ичюн сизлер: «Барайыкъ, РАББИге къурбан чалайыкъ», – дейсинъиз. 18Шимди барынъыз да, чалышынъыз. Тобанны сизге бермезлер, амма кирпичлернинъ тайинленген сайысыны беринъиз, – деп айтты.

19«Кирпичлернинъ эр куньге керекли сайысыны эксильтменъиз», деген сёзлерде Исраиль реберлери башларына тюшкен беляларны корьдилер.

20Башлыкълар оларнынъ фыравундан чыкъкъанларыны беклеп тургъан Муса ве Харуннен корюштилер. 21Оларгъа:

– Фыравун ве онынъ къулларынынъ огюнде бизим яхшы адымызны аякъ асты эттинъиз. Бизни ольдюрсинлер деп, сиз оларнынъ къолларына къылыч бердинъиз. РАББИ буны корьсюн ве сизге бунынъ ичюн джеза берсин, – дедилер.

Муса Аллагъа шикяет эте

22+Сонъ Муса РАББИге:

– Эй, я Раббим! Не ичюн Сен шу халкъны бойле белягъа огъраттынъ? Не ичюн мени ёлладынъ? 23Мен фыравунгъа келип, Сенинъ Адынъдан лаф этип башлагъанымдан сонъ, о, бу халкъкъа даа зияде яманлыкълар япмагъа башлады. Бизни къуртармагъа истединъ, лякин Озь халкъынъны къуртармадынъ, – деди.

6

Алла Мусагъа джевап бере

6^1РАББИ Мусагъа:

– Энди фыравуннен не япаджагъымны корерсинъ. Къудретиме бойсунып, о, оларны йиберер. Къудретиме бойсунып, оларны озь топрагъындан къувалар биле, – деди.

2Алла Мусагъа:

– Мен – РАББИм. 3+Мен Ибраимге, Исхакъкъа, Якъупкъа «Къудретли Алла» Адымнен келе эдим, лякин «РАББИ» деген Адымнен оларгъа ачылмадым, – деди. 4– Мен оларгъа Ханаан топрагъыны, олар вакътынджа яшагъан топракъны бермеге васиет эттим. 5Мысырлылар исраиллилерни къуллукъта туткъанлары акъкъында оларнынъ инъильтилерини эшиттим ве Васиетимни хатырладым. 6Бойлеликнен, Исраиль огъулларына айт: «Мен – РАББИм. Сизни мысырлыларнынъ зулумындан алып чыкъарым, оларнынъ къуллугъындан азат этерим ве къудретимни косьтерип, буюк белялар ярдымынен сизлерни къуртарырым. 7+Сизни Озюм халкъым этип, къабул этерим ве сизге Алла олурым. Сонъ сиз билирсинъиз ки, Мен – РАББИм, сизни Мысыр топрагъындан, Мысыр зулумындан алып чыкъкъан сизинъ Алланъызым. 8+Мен сизни Ибраимге, Исхакъкъа ве Якъупкъа бермеге емин эткен топракъкъа кирсетирим ве оны мулькюнъиз этип, сизге берерим. Мен – РАББИм».

9Муса буны Исраиль огъулларына айтты, лякин олар Мусаны рухтан тюшкенлери ве къуллугъы агъыр олгъаны себебинден динълемедилер.

10РАББИ Мусагъа даа:

11– Фыравунгъа, Мысыр падишасына барып, айт онъа, Исраиль огъулларыны озь топрагъындан йиберсин, – деди.

12Муса РАББИнинъ огюнде:

– Бакъ, Исраиль огъуллары биле мени динълемейлер, насыл этип фыравун мени динълейджек? Чиркин меним лафым, – деди.

13Сонъ РАББИ Муса ве Харуннен лаф этип, оларгъа Исраиль огъулларына ве Мысыр падишасы олгъан фыравунгъа бармагъа ве Исраиль огъулларыны Мысыр топрагъындан чыкъармагъа буюрды.

Мусанынъ ве Харуннынъ шеджерелери

14+Мына, исраилли къабилелерининъ башлыкълары.

Исраильнинъ биринджи огълу олгъан Рубеннинъ огъуллары: Ханокъ, Паллу, Хецрон ве Къармий. Бу – Рубенден чыкъкъан къоранталар.

15+Шимеоннынъ огъуллары: Емуэл, Ямин, Охад, Якин, Цохар ве ханаанлы къызнынъ огълу Шаул. Бу – Шимеондан чыкъкъан къоранталар.

16+Мына, къоранталарына коре, Левий огъулларынынъ адлары: Гершон, Кехат ве Мерарий. Левий 137 йыл яшады. 17Гершоннынъ огъуллары: Ливний, Шимий ве оларнынъ къоранталары. 18Кехатнынъ огъуллары: Амрам, Йицхар, Хеврон ве Уззиэл. Кехат 133 йыл яшады. 19+Мерарийнинъ огъуллары: Махлий ве Муший. Мына, эвлятларына коре, Левийден чыкъкъан къоранталар.

20+Амрам аласы Ёкеведге эвленди, ве о, Амрамгъа Харун ве Мусаны тапты. Амрам 137 йыл яшады.

21+Йицхарнынъ огъуллары: Къорах, Нефег ве Зикрий.

22+Уззиэлнинъ огъуллары: Мишаэл, Элцафан ве Ситрий.

23+Харун Нахшоннынъ къызкъардашы олгъан Амминадавнынъ къызына Элишевагъа эвленди. О, Харунгъа Надав, Авиху, Элазар ве Итамар адлы огъулларны тапты.

24+Къорахнынъ огъуллары: Ассир, Элкъана ве Авиасаф. Бу – Къорахтан чыкъкъан къоранталар.

25+Харуннынъ огълу Элазар Путиэлнинъ бир къызына эвленди. О, Харунгъа Пинехасны тапты.

Мына, къоранталарына коре, Левий къабилелерининъ башлыкълары.

26Мына Харун ве Муса. РАББИ оларгъа бойле айткъан эди:

– Исраиль огъулларыны ордуларынен Мысыр топрагъындан алып чыкъынъыз.

27Мысыр падишасы олгъан фыравунгъа Муса ве Харун озьлери Исраиль огъулларыны Мысыр топрагъындан алып чыкъмакъ акъкъында айткъан эдилер.

Рабби Мусагъа ве Харунгъа эмир эте

28Бойлеликнен, РАББИ Мысыр топрагъында Мусанен лаф эткенде, 29онъа:

– Мен – РАББИм! Мысыр падишасы олгъан фыравунгъа Мен санъа бутюн айткъанларымны айт, – деди.

30Муса исе РАББИнинъ огюнде:

– Иште, меним нуткъум чиркин. Насыл этип, фыравун меним айткъанларымны динълейджек? – деди.

7

7^1Лякин РАББИ Мусагъа:

– Бакъ, Мен сени фыравунгъа Алла киби этип къойдым; агъанъ Харун сенинъ пейгъамберинъ оладжакъ, – деди. 2– Мен санъа бутюн эмир эткенлеримни Харунгъа айтаджакъсынъ. Агъанъ Харун исе, Исраиль огъулларыны озь топрагъындан йиберсин деп, фыравунгъа айтаджакъ. 3Лякин Мен фыравуннынъ юрегини таш киби этерим ве Мысыр топрагъында чокътан-чокъ аляметлеримни ве аджайип шейлеримни япарым. 4Фыравун сизни динълемейджек, ве Мен, Озь къудретимни косьтерип, буюк белялар ярдымынен ордуларымны, Исраиль огъулларынынъ халкъыны Мысыр топрагъындан алып чыкъарым. 5Къудретимни Мысыргъа косьтерип, Исраиль огъулларыны мысырлыларынъ арасындан алып чыкъкъанымдан сонъ, эписи мысырлылар «Мен – РАББИ» олгъанымны билирлер.

6Муса ве Харун, РАББИ насыл айткъан олса, ойле де яптылар.

7Олар фыравунгъа айтып башлагъанларында, Муса 80 яшында эди, агъасы Харун исе – 83.

Харуннынъ таягъы

8-9РАББИ Мусагъа ве Харунгъа:

– Фыравун сизге: «Аджайип шей япынъыз», – десе, Харунгъа айт, таягъыны алсын да, фыравуннынъ огюне ташласын. Таякъ йылан олур, – деди.

10Муса ве Харун, фыравунгъа келип, РАББИ эмир эткени дайын яптылар. Харун таягъыны фыравун ве онынъ къуллары огюнде ташлады, ве о, йылан олды. 11Фыравун акъыллы адамларны ве ырымджыларны чагъыртты. Бу Мысыр тылсымджылары озь тылсымларынен айны шуны яптылар: 12олардан эр бири озь таягъыны ташлады, ве олар йыланлар олдылар. Амма Харуннынъ таягъы оларнынъ таякъларыны ютты. 13Фыравуннынъ юреги таш киби олды, ве РАББИ айткъаны дайын, о, Мусанен Харунны динълемеди.

Мысыргъа тюшкен белялар

14РАББИ Мусагъа:

– Фыравуннынъ юреги инат, халкъны йибермеге истемей. 15Ярын йылангъа айлангъан таягъынъны къолунъа алып, фыравунгъа бар да, о, сув янына чыкъкъанда, онынъ ёлунда, Нил дерьясы ялысында тур, – деди. 16– Онъа бойле айт: «РАББИ, еудийлернинъ Алласы мени санъа буны айтмакъ ичюн ёллады: “Манъа сахрада ибадет этсинлер деп, Меним халкъымны йибер”. Лякин сен аля даа динълемединъ. 17РАББИ бойле айта: “Мен – РАББИ олгъанымны япкъанларымдан билирсинъ”. Мына бу къолумдаки таякънен мен Нил дерьясынынъ сувуна урарым, ве о, къангъа айланыр. 18Дерьядаки балыкъ олер, дерья фена къокъу даркъатып башлар, ве мысырлылар дерьядаки сувны ичип оламазлар».

19Сонъ РАББИ Мусагъа бойле деди:

– Агъанъ Харунгъа айт, таягъыны алып, къолуны Мысыр топрагъынынъ сувларына: онынъ озенлерине, сув акъымларына, голлерине ве эписи хавузларына тараф котерсин. Олар къангъа айланырлар, бутюн Мысыр топрагъындаки эм таш, эм агъач савутларында къан олур.

20Муса ве Харун, РАББИ оларгъа насыл эмир эткен олса, ойле де яптылар. Харун фыравуннынъ ве къулларынынъ козьлери огюнде озь таягъыны котерип, дерья сувуна урды, ве дерьядаки бутюн сув къангъа айланды. 21Дерьядаки балыкъ олип, озен сасыгъаны ичюн, мысырлылар дерьядаки сувны ичип оламай эдилер. Бутюн Мысыр топрагъында къан эди. 22Амма Мысыр тылсымджылары озь тылсымларынен айны шуны яптылар. Фыравуннынъ юреги таш киби олды, ве о, РАББИ айткъаны киби, Мусанен Харунны динълемеди. 23Фыравун айланып эвине кетти. Бу шейлер онъа тесир этмеди. 24Эписи мысырлылар ичмеге сув тапмакъ ичюн, дерья янындаки ерни къазып башладылар, чюнки озендеки сувны ичип оламай эдилер.

25РАББИ дерьяны харап эткенине еди кунь толды.

8

8^1РАББИ Мусагъа бойле деп айтты:

– Фыравунгъа барып, онъа айт:

РАББИ: «Манъа ибадет этмек ичюн, халкъымны йибер, – дей. 2– Оларны йибермеге разы олмасанъ, Мен бутюн сенинъ топрагъынъны бакъаларгъа толдурырым. 3Нил дерьясынынъ ичи бакъаларгъа толып-ташар, ве олар чыкъып, сенинъ эвинъе, юкълагъан еринъе, тёшегинъе, хызметчилеринънинъ ве халкъынънынъ эвлерине, собаларынъа ве хамыр савутларынъа биле кирерлер, 4сенинъ, халкъынънынъ ве эписи хызметчилеринънинъ устюне чыкъарлар».

5Сонъ РАББИ Мусагъа бойле деди:

– Агъанъ Харунгъа айт, таягъыны алып, къолунъны озенлернинъ, сув акъымларынынъ ве голлернинъ устьлерине узатсын, Мысыр топрагъына бакъаларны чыкъарсын.

6Харун къолуны Мысыр сувларынынъ устюне узатып, бакъаларны чыкъарды. Бакъалар чыкъып, Мысыр топрагъыны къапладылар. 7Амма Мысыр тылсымджылары да, озьлерининъ тылсымларынен айны шуны япып, Мысыр топрагъына бакъаларны чыкъардылар.

8+Сонъ фыравун, Мусанен Харунны чагъыртып, оларгъа:

– Менден ве халкъымдан бакъаларны ёкъ этсин деп, мен ичюн РАББИге дува этинъиз. Сонъ, РАББИге къурбан чалмакъ ичюн, Исраиль халкъыны йиберерим, – деди.

9Муса фыравунгъа:

– Бакъалар сенде, халкъынъда, эвлеринъде ёкъ олып, тек дерьяда къалсынлар деп, сен ичюн, хызметчилеринъ ве халкъынъ ичюн дува этеджегимнинъ вакътыны бильдир, – деди.

10Фыравун онъа:

– Ярын, – деди.

Муса онъа:

– Айткъанынъ киби олур. Бойледже биль: Алламыз олгъан РАББИ киби кимсе ёкъ. 11Бакъалар сенден, эвлеринъден, хызметчилеринъден ве халкъынъдан кетерлер. Олар тек Нил дерьясында къалырлар, – деп джевап берди.

12Муса ве Харун фыравундан чыкъкъан сонъ, Муса фыравунгъа ёллангъан бакъалар акъкъында РАББИге дува этти. 13РАББИ, Муса сорагъаны киби, этти: бакъалар мысырлыларнынъ эвлеринде, азбарларында, тарлаларында ольдилер. 14Оларны обаладылар, ве ер сасып башлады. 15Фыравун, енгиллик олгъаныны корип, юрегини таш киби къаттырды ве, РАББИ айткъаны дайын, Мусанен Харунны динълемеди.

16Сонъ РАББИ Мусагъа бойле деп айтты:

– Харунгъа айт, таягъыны котерип, оны топракъкъа урсун, ве бутюн Мысыр топрагъынынъ тозу боджеклерге айланыр.

17Олар ойле де яптылар. Харун, къолундаки таягъыны котерип, топракъкъа урды, ве адамларнен айванларнынъ устю боджеклерге толды. Бутюн Мысыр топрагъы бою топракъ тозу боджеклерге айланды.

18Тылсымджылар озь тылсымларынен боджеклерни япмагъа тырыштылар, амма япып оламадылар. Адамларнен айванларнынъ устю-башы исе боджек эди.

19Сонъ тылсымджылар фыравунгъа:

– Керчектен, Алла Озь къудретини косьтередир, – дедилер.

Лякин фыравуннынъ юреги таш киби къатты эди, ве РАББИ айткъаны киби, о, динълемеди.

20РАББИ Мусагъа:

– Ярын саба эрте турып, фыравун сувнынъ янына келир, – деди. – Онынъ огюне бар ве онъа айт:

РАББИ бойле деп айта: «Сахрада Манъа ибадет этсин деп, халкъымны йибер. 21Халкъымны йибермесенъ, санъа, хызметчилеринъе, халкъынъа ве эвлеринъе чокътан-чокъ копек чибинлерини ёлларым, ве мысырлыларнынъ эвлеринен яшагъан ерлери чибинлерге толур. 22О куню халкъым яшагъан Гошен топрагъыны айырырым, ве анда чибинлер олмаз. О заман, Мен – РАББИ, бу топракъта олгъанымны билирсинъ. 23Халкъымны чибинлерден къорчалап, оны сенинъ халкъынъдан фаркълы этеджегим. Бу алямет ярын оладжакъ».

24РАББИ ойле де япты: фыравуннынъ эвине, хызметчилерининъ эвлерине ве бутюн Мысыр топрагъына чокътан-чокъ чибинлер учып кельди. Ер юзю чибинлерден харап ола башлады.

25Фыравун, Мусанен Харунны озюне чагъыртып, оларгъа:

– Бу топракътан кетмейип, сизинъ Алланъызгъа къурбан чалынъыз, – деди.

26+Лякин Муса онъа:

– Буны япмакънынъ чареси ёкъ, – деп джевап къайтарды. – РАББИге къурбан чалсакъ, мысырлылар ичюн бу арам олур. Мысырлылар ичюн арам олгъан къурбанны оларнынъ козьлери огюнде чалсакъ, олар бизлерни ташларнен урмазлармы? 27Биз учь куньлюк ёлгъа сахрагъа чыкъайыкъ ве, РАББИ бизге айткъаны киби, Онъа, бизим Алламызгъа къурбан чалайыкъ.

28Фыравун:

– Сахрада РАББИге, сизинъ Алланъызгъа къурбан чалмакъ ичюн, сизни йиберерим. Тек узакъ кетменъиз. Меним ичюн дува этинъиз, – деди.

29– Иште, мен сенден чыкъып кетип, РАББИге дува этерим, ве чибинлер сенден, хызметчилеринъден, халкъынъдан ярын учып кетерлер, – деп джевап берди онъа Муса. – Тек, РАББИге къурбан чалмакъ ичюн халкъны йибермейип, яландан вазгеч.

30Сонъ Муса фыравундан чыкъып, РАББИге дува этти. 31Муса сорагъаны киби япып, РАББИ фыравундан, онынъ хызметчилеринден ве халкъындан чибинлерни ёкъ этти, бир данеси биле къалмады. 32Лякин фыравун юрегини таш киби этти ве кене де халкъны йибермеди.

9

9^1РАББИ Мусагъа бойле деди:

– Фыравунгъа барып, айт:

РАББИ, еудийлернинъ Алласы: «Манъа къурбан чалмакъ ичюн, халкъымны йибер», – дей. 2Эгер сен оларны йибермеге истемесенъ ве оларны даа тутсанъ, 3мына РАББИ тарладаки айванларынъны: атларны, эшеклерни, девелерни, сыгъырларны, бугъаларны ве къой-эчкилерни джезалар; баягъы агъыр хасталыкъ олур. 4Амма РАББИ исраиллилернинъ айванларыны мысырлыларнынъ айванларындан айырыр, Исраиль огъулларынынъ бутюн айванларындан бири биле ольмез. 5РАББИ вакътыны бильдирип: «Бу мемлекетте Мен буны ярын этеджегим», – деди.

6Айланыр куню РАББИ буны да япты. Мысырлыларнынъ эписи айванлары олип кеттилер, Исраиль огъулларынынъ айванларындан исе бири биле ольмеди. 7Фыравун бильмек ичюн адамларны ёллады, ве, иште, Исраиль огъулларынынъ бутюн айванларындан бири ольмегенини бильди. Лякин фыравуннынъ юреги таш киби эди, ве о, исраиллилерни йибермеди.

8Сонъ РАББИ Мусанен Харунгъа:

– Собадан бирер толу авуч куль алынъыз да, Муса оны фыравуннынъ козю огюнде кокке сепсин, – деди. 9– Бутюн Мысыр топрагъында тоз котерилир, ве бутюн Мысыр топрагъындаки адамларнынъ ве айванларнынъ устьлеринде иринлеген чибанлар пейда олур.

10Мусанен Харун собадан куль алып, фыравуннынъ козю огюне кельдилер. Муса оны кокке септи. Адамларнынъ ве айванларнынъ устьлеринде иринлеген чибанлар пейда олды. 11Тылсымджылар чибанлар ичюн Мусагъа къаршы турып оламадылар. Эписи мысырлыларнен тылсымджыларда чибанлар бар эди.

12+Лякин РАББИ фыравуннынъ юрегини таш киби этти, ве РАББИ айткъаны киби, о, Мусанен Харунны динълемеди.

13Сонъ РАББИ Мусагъа:

– Ярын саба эрте турып, фыравуннынъ козю огюне бар, – деди. – Онъа бойле деп айт:

РАББИ, еудийлернинъ Алласы: «Манъа ибадет этмек ичюн, халкъымны йибер, – деп буюра. 14– Эгер йибермесенъ, бутюн дюньяда Манъа ошагъан кимсе олмагъаныны биль деп, бу сефер сенинъ, хызметчилеринъ ве халкъынъ башына эписи беляларны ёлларым. 15Къудретимни косьтерип, сенинъ ве халкъынънынъ устюне дешетли белямны йибермеге истеген олсам, чокътан берли ер юзюнден ёкъ олур эдинъ. 16+Лякин санъа къудретим корюнсин ве бутюн ер юзюнде Меним Адым намлы олсун деп, Мен сени сакълап къалдырдым. 17Сен халкъымны даа йибермейип, онъа къаршы турасынъ. 18Бунынъ ичюн, ярын, тамам бу вакъыт, Мысыр дюньягъа кельген вакъыттан берли шимдигедже, анда олмагъан баягъы къоркъунчлы бурчакъны ёлларым. 19Адамларны ёлла, сюрюлеринъни ве тарлада олгъанларынъны джыйсынлар. Эвге джыйылмайып, тарлада къалгъан эписи адамларнен айванларгъа бурчакъ тюшер, ве олар олерлер».

20Фыравуннынъ хызметчилеринден базылары РАББИнинъ сёзлеринден къоркъып, озь сюрюлеринен къулларыны ашыкъып эвлерине джыйдылар. 21РАББИнинъ сёзлерине къулакъ асмагъан адамлар исе сюрюлеринен къулларыны тарлада къалдырдылар.

22РАББИ Мусагъа:

– Къолунъны кокке тараф узат. Бутюн Мысыр топрагъына: адамларгъа, айванларгъа ве Мысырдаки ашлыкънынъ бутюнине бурчакъ тюшсюн, – деди.

23+Муса озь таягъыны кокке тараф котерди. РАББИ кок гурюльтисинен бурчакъны йиберди, ве ер юзю бою атеш даркъалды. Бойле этип, РАББИ Мысыр топрагъына бурчакъны ягъдырды. 24Бурчакъ тюше эди, ве бурчакъ арасында атеш де анда, де мында алевлене эди. Мысыр мемлекети пейда олгъан вакъыттан берли олмагъан, бутюн Мысыр топрагъында бойле баягъы къоркъунчлы бурчакъ ягъды. 25Бурчакъ бутюн Мысыр топрагъы бою, тарлаларда олгъан бутюнини: адамдан башлап айвангъадже, – эписини къырды. Тарлада оськен эписи осюмликлерни урды, тарлада оськен эписи тереклерни сындырды. 26Бурчакъ тек Исраиль огъуллары отургъан Гошен виляетинде олмады.

27+Фыравун, адамларны ёллап, Мусанен Харунны чагъыртты ве оларгъа:

– Бу сефер мен гуна къазандым. РАББИ адалетлидир, меннен халкъым исе къабаатлымыз. 28+Меним ичюн РАББИге дува этинъиз, Алланынъ гурюльтилери ве бурчакъ токътатылсын. Мен сизлерни артыкъ тутмайып йиберерим, – деди.

29+– Мен шеэрден чыкъып, къолларымны котерип, РАББИге дува этеджегим, – деп джевапланды Муса. – Ер юзю – РАББИнинъ мулькю олгъаныны биль деп, кок гурюльтилери токътар ве бурчакъ башкъа олмаз. 30Лякин мен билем ки, сен ве сенинъ хызметчилеринъ аля даа РАББИ-Таалядан къоркъмайсынъыз.

31Бурчакъ кетенни ве арпаны урды. Арпа энди баш тёккен, кетен чечеклеп башлагъан эди. 32Богъдайны ве къызыл богъдайны исе урмады, чюнки олар кечче етиштилер.

33Муса, фыравундан кетип, шеэрден чыкъты, къолларыны РАББИге тараф узатты. Аман кок гурюльтисинен бурчакъ токътады, ягъмур да ер юзюне ягъмакъны токътатты.

34Ягъмур, кок гурюльтиси ве бурчакънынъ токътагъанларыны корип, фыравун хызметчилеринен эп инатланып, бир даа гуна къазанды. 35Фыравуннынъ юреги таш киби къатты эди, ве о, РАББИ Муса ярдымынен айткъаны киби, Исраиль огъулларыны йибермеди.

10

10^1РАББИ Мусагъа:

– Фыравунгъа бар. Мен онынъ ве хызметчилерининъ юреклерини инат эттим. Шимди оларнынъ козьлери огюнде Мен аляметлеримни косьтеририм. 2Сен огълунънен торунынъа мысырлыларнен дешетли шейлерни япкъанларымны ве анда косьтерген аляметлерим акъкъында айтып олурсынъ. Бойлеликнен, Мен – РАББИ олгъанымны биледжексиз, – деди.

3Мусанен Харун фыравунгъа келип, бойле дедилер:

– РАББИ, еудийлернинъ Алласы: «Сен даа не къадар вакъыт Манъа бойсунмайджакъсынъ? – деп сорай. – Манъа ибадет этмек ичюн, халкъымны йибер. 4+Эгер халкъымны йибермесенъ, ярын бутюн мемлекетинъе сарынчкъа ёлларым. 5О, ер юзюни ойле къаплар ки, ерни корьмеге чареси олмаз. О, топрагъынъызда бурчакътан сагъ къалгъан эр шейни ашар. Тарлаларынъызда оськен эписи тереклеринъизни де бутюнлей кемирир. 6Сарынчкъа эвлеринъни, эписи хызметчилеринънинъ эвлерини, эписи мысырлыларнынъ эвлерининъ ичини толдурыр. Буны не бабаларынъ, не къартбабаларынъ ер юзюнде яшап башлагъан куньлеринден бу куньгедже корьмедилер».

Айланып, Муса фыравундан чыкъып кетти.

7Шу вакъыт хызметчилери фыравунгъа:

– О, бизни даа чокъ вакъыт тузакъта тутаджакъмы? Бу адамлар РАББИге, оларнынъ Алласына ибадет этсинлер деп, оларны йибер. Мысыр гъайып олгъаныны сен аля даа корьмейсинъми, аджеба? – дедилер.

8Мусанен Харунны фыравунгъа къайтардылар. Фыравун оларгъа:

– Барынъыз, РАББИге, сизинъ Алланъызгъа ибадет этинъиз. Аранъыздан ким кетеджек? – деди.

9Муса онъа:

– Бизде РАББИнинъ байрамы олгъаны ичюн, биз уфакъ балаларымыз ве къартларымызнен, огъулларымыз ве къызларымызнен, къой-эчкилеримиз ве малларымызнен берабер кетеджекмиз, – деди.

10Фыравун оларгъа:

– Мен сизни балаларынъызнен берабер йиберсем, РАББИ керчектен де сизнен! Коресинъиз, ниетинъиз къара! – деди. 11– Ёкъ! Сорагъанынъызгъа коре, тек акъайлар барып, РАББИге ибадет этсинлер.

Сонъ оларны фыравундан къувдылар.

12О вакъыт РАББИ Мусагъа:

– Мысыр топрагъына тараф къолунъны узат. Бутюн Мысыр топрагъыны сарынчкъа бассын ве топрагъындаки бутюн отны, бурчакътан аман къалгъан бутюн шейлерни ашасын, – деди.

13Муса таягъыны Мысыр топрагъына тараф узатты. РАББИ бу мемлекетке бутюн кунь ве бутюн гедже девам эткен шаркъий ельни уфюртти. Саба ачылмаздан, шаркъий ель сарынчкъаны кетирди. 14Сарынчкъа бутюн Мысыр топрагъыны басып алып, бутюн мемлекетни толдурды. Бойле сарынчкъа эвель олмагъан эди, бундан сонъ да олмайджакъ. 15О, бутюн ер юзюни ойле къаплады ки, ерни корьмеге чареси ёкъ эди. О, бутюн мемлекетнинъ отуны ашады ве бурчакътан аман къалгъан тереклердеки махсулларны ашады. Бутюн Мысыр топрагъында не тереклернинъ устюнде, не де тарладаки от устюнде ешиллик къалмады.

16+Фыравун ашыкъып, Мусанен Харунны озюне чагъыртты ве оларгъа:

– РАББИнинъ, сизинъ Алланъызнынъ огюнде ве сизинъ огюнъизде гуна къазандым. 17+Шимди гунамны даа бир кере багъышланъыз да, менден бу олюмни къайтарсын деп, РАББИге, сизинъ Алланъызгъа дува этинъиз, – деди.

18Муса фыравундан чыкъып, РАББИге дува этти. 19РАББИ къаршы кельген тарафтан фена кучьлю гъарбий ельни уфюртти, ве о ель сарынчкъаны алып кетип, Къызыл денъизге ташлады. Бутюн Мысыр мемлекетинде бир сарынчкъа биле къалмады. 20Лякин РАББИ фыравуннынъ юрегини таш киби этти, ве о, Исраиль огъулларыны йибермеди.

21РАББИ Мусагъа:

– Къолунъны кокке тараф узат. Бутюн Мысыр топрагъында къаранлыкъ, сезильген къаранлыкъ олур, – деди.

22Муса къолуны кокке тараф узатты, ве бутюн Мысыр топрагъыны учь кунь девамында зифт къаранлыкъ къаплап алды. 23Бири-бирини корьмейип, учь кунь ич бир кимсе ерлеринден турмады. Эписи Исраиль огъулларынынъ эвлеринде исе ярыкъ бар эди.

24Фыравун Мусанен Харунны чагъыртып, оларгъа:

– Барынъыз ве РАББИге ибадет этинъиз. Тек къой-эчкилеринъиз ве малларынъыз къалсын, балаларынъыз исе сизлернен кетсинлер, – деди.

25– Ёкъ, – деди Муса, – РАББИге, бизим Алламызгъа бутюнлей якъыладжакъ ве башкъа къурбанларны чалмакъ ичюн айванларны да йибер. 26Бизим сюрюлеримиз, бир баш къалмайып, бизнен кетсин. Биз РАББИге, бизим Алламызгъа къурбанларны олардан аладжакъмыз. Лякин анда кельмегендже, РАББИге нени къурбан чаладжагъымызны бильмейджекмиз.

27Лякин РАББИ фыравуннынъ юрегини таш киби этти, ве о, оларны йибермеге истемеди. 28Фыравун Мусагъа:

– Бар кет! Мукъайт ол, козюм корьмесин сени, козюм корьген куню исе – олерсинъ! – деди.

29– Айткъанынъ киби де олур, – деди Муса. – Мен козюнъе бир даа корюнмем.

11

Сонъки беля акъкъында хабер

11^1РАББИ Мусагъа:

– Мен фыравуннынъ ве мысырлыларнынъ башына даа бир фелякет кетиририм. Ондан сонъ о, сизлерни мындан йиберер. Сизни йибергенде, мындан асыл къуваджакъ. 2Халкъкъа айт, эр бир акъай озь къомшусындан, эр бир къадын озь къомшусындан кумюш ве алтын шейлерни сорап алсынлар, – деди.

3РАББИ халкъына мысырлыларнынъ козьлеринде мерамет берди. Мусанынъ озю Мысыр топрагъында фыравуннынъ къуллары ве халкънынъ козю огюнде баягъы буюк адам эди.

4Муса фыравунгъа келип:

– РАББИ: «Яры геджеде Мен Мысыр бою кечерим, – дей. 5– О заман озь тахтында отургъан фыравуннынъ биринджи догъгъан баласындан башлап, дегирмен ташларында ун чеккен хызметчи апайнынъ биринджи догъгъан баласынадже Мысыр топрагъында олгъан эр бир биринджи догъгъан бала ве айванларнынъ бутюн биринджи догъгъан балалары оледжектир. 6Бутюн Мысыр топрагъында даа олмагъан, эм де башкъа олмайджакъ буюк фигъан къопаджакътыр. 7+Эписи Исраиль огъулларына исе не адамгъа, не де айвангъа зарар олмаз. О заман, РАББИ мысырлылар ве исраиллилер арасында фаркъ эткенини билирсинъиз». 8Сенинъ эписи къулларынъ манъа келип седжде этерлер ве: «Сен ёлбашчылыкъ эткен бутюн халкъынънен чыкъып кет», – деп айтарлар. Бундан сонъ мен чыкъып кетерим, – деди ве гъазапнен фыравундан чыкъып кетти.

9РАББИ Мусагъа:

– Меним аджайип шейлерим Мысыр топрагъында чокълашсынлар деп, фыравун сизни динълемейджек, – деди.

10Муса ве Харун фыравуннынъ огюнде бу аджайип шейлернинъ эписини яптылар, амма РАББИ фыравуннынъ юрегини таш киби этти, ве о, Исраиль халкъыны озь топрагъындан йибермеди.

12

Песахнынъ тайинленмеси

12^1Мысыр топрагъында РАББИ Мусагъа ве Харунгъа:

2– Бу ай сизде айларнынъ башы олсун. Йылнынъ айларындан о, биринджи олсун, – деди. 3– Бутюн Исраиль джемаатына айтынъыз, бу айнынъ онунджы куню эр бир адам озь къорантасына коре къой-эчкилеринден бирини алсын. Эр бир къорантагъа бирер айван олсун. 4Эгер къоранта бир айванны ашап битирип оламайджакъ киби уфакъ олса, эвине энъ якъын олгъан къомшусынен берабер джан сайысына коре айван алсын. Ким не къадар ашайджагъына коре, озюнъизге айван сайып алынъыз. 5Айван сизде къусурсыз, эркек ве бир яшлы олмакъ керек. Оны къозулардан я да улакълардан алынъыз. 6+О, сизде бу айнынъ 14-юнджи кунюнедже турсун. О заман бутюн Исраиль джемаатынынъ топлашувы оны акъшам сойсун. 7Онынъ къанындан алып, айванны ашайджакъ эвлеринде къапу первазынынъ эки тарафына ве устюне якъсынлар. 8Онынъ этини шу геджеси атешке къызартып, ашап битирсинлер. Оны маясыз хамырдан пишкен питенен ве аджджы отларнен ашасынлар. 9Оны чий я да сувгъа пиширип ашаманъыз, амма башынен, аягъынен ве ич алетынен берабер атешке къызартып ашанъыз. 10Ондан сабагъадже бир шей къалдырманъыз. Ондан къалгъаныны сабагъадже атеште якъынъыз. 11Оны ашагъан вакъытта беллеринъиз багълы олсун, аякъкъапларынъыз аякъларынъызда, таякъларынъыз къолларынъызда олсун. Оны ашыкъчанлыкънен ашанъыз. Бу – РАББИнинъ Песахыдыр[*].

12+Мен тамам бу геджеси Мысыр топрагъындан кечерим ве адамдан башлап айванларгъа баргъандже, Мысыр топрагъында олгъан эр бир биринджи догъгъан баланы ольдюририм ве эписи Мысыр аллаларыны джезаларым. Мен – РАББИм. 13Сиз олгъан эвлер устюндеки къан бельги олур. Мен къанны корерим ве сизинъ янынъыздан кечип кетерим. Мысыр топрагъыны къыргъанымда, сизни къыргъан фелякет олмаз.

14Бу кунь сиз ичюн хатырлаткъан кунь олсун: оны РАББИге байрам оларакъ несильден несильге япынъыз. Сиз ичюн бу эбедий эмирдир.

Маясыз Пишкен Пите Байрамы

15Еди кунь маясыз пишкен пите ашанъыз. Энъ биринджи кунюнден башлап, эвлеринъизден маяны ёкъ этинъиз. Ким биринджи куньден башлап, единджи куньгедже минген хамырдан пишкен пите ашаса, о джан Исраиль халкъындан айырылыр. 16Биринджи куню сизде мукъаддес топлашув оладжакъ, единджи куню де мукъаддес топлашув оладжакътыр. Бу куньлери ич бир тюрлю иш япмагъа олмай. Ялынъыз ашамакъ ичюн аш пиширмеге мумкюн. 17Маясыз Пишкен Пите Байрамыны япынъыз. Тамам бу куню Мен сизинъ ордуларынъызны Мысыр топрагъындан чыкъардым. Бу кунни эбедий урф-адет оларакъ несильден несильге япынъыз. 18Биринджи айнынъ 14-юнджи куннинъ акъшамындан башлап, шу айнынъ 21-инджи куннинъ акъшамынадже маясыз пишкен пите ашанъыз. 19Эвлеринъизде еди кунь мая олмамакъ керек. Ким минген хамырдан пишкен пите ашаса, о джан, кельмешекми я да исраиллими олсун, Исраиль джемаатындан айырыладжакътыр. 20Минген хамырдан бир шей ашаманъыз. Эр бир яшагъан еринъизде маясыз пишкен пите ашанъыз.

Биринджи Песах

21Муса, эписи Исраиль акъсакъалларыны чагъыртып, оларгъа:

– Къоранталарынъызгъа коре айванларны сайлап алынъыз ве оларны сойып, Песахны азырланъыз, – деди. 22+– Эзов отунынъ деметини алып, савутта олгъан къангъа батырып, савуттаки къаннен къапу первазынынъ устюне ве эки тарафына якъынъыз. Ич биринъиз озь эвинъизнинъ къапусындан сабагъадже чыкъманъыз. 23РАББИ Мысырны къырмагъа чыкъып, къапу первазынынъ устюндеки ве эки тарафындаки къанны корип, къапуларынынъ янларындан кечип кетер ве олюм кетириджи Мелекке, сизге зарар кетирмек ичюн, эвлеринъизге кирмеге бермез. 24Буны озьлеринъиз ве огъулларынъыз эбедий къанун оларакъ кутюнъиз. 25Озю айткъаны дайын, сизге РАББИ береджек топракъкъа киргенинъизде, бу адетни кутюнъиз. 26+Балаларынъыз сизден: «Бу насыл адет я?» – деп сорагъанларында, 27оларгъа: «Бу – РАББИге Песах къурбаныдыр. РАББИ Мысырда мысырлыларгъа зарар кетирди, эвлеримизни исе къуртарды, исраиллилернинъ эвлери янларындан кечип кетти», – айтынъыз.

Халкъ, седждеге къапанып, ибадет этти.

28Исраиль огъуллары кетип, Мусагъа ве Харунгъа РАББИ эмир эткени киби, яптылар.

Биринджи догъгъан балаларнынъ олюми

29Яры геджеде РАББИ Мысыр топрагъында олгъан эписи биринджи догъгъан балаларны, тахтында отургъан фыравуннынъ биринджи догъгъан баласындан башлап, зинданда отургъан эсирнинъ биринджи догъгъан баласынадже, ве айванларнынъ бутюн биринджи балаларыны ольдюрди. 30Геджеси фыравун, онынъ эписи къуллары ве бутюн Мысыр турды. Олю олмагъан эв ёкъ эди. Шунынъ ичюн мысырлыларда буюк къыямет къопты. 31Фыравун бу геджеси Мусанен Харунны чагъыртты ве:

– Турунъыз! Эм сиз, эм Исраиль огъуллары халкъымнынъ арасындан чыкъып кетинъиз. Барынъыз да, айткъанынъыз дайын, РАББИге ибадет этинъиз. 32Айткъанынъыз дайын, озь къой-эчкилеринъизни ве туварларынъызны алынъыз. Кетинъиз ве манъа эйилик тиленъиз, – деди.

33Мысырлылар: «Эпимиз олермиз», – деп къоркъып, исраиллилерни къувалап, о топракътан тез-тез ёлладылар. 34Халкъ озюнинъ экшимеген хамырыны алып кетти. Урбаларына сарылгъан оларнынъ хамыр савутлары омузларында эдилер. 35+Исраиллилер, Муса айткъаны киби япып, мысырлылардан кумюш шейлерни, алтын шейлерни ве урбаларны сорадылар. 36+РАББИ мысырлыларнынъ козьлеринде халкъкъа мераметлик косьтерди: мысырлылар халкъкъа эр шейни бердилер, ве исраиллилер мысырлыларнынъ барлыгъыны алып кеттилер.

Исраиллилер Мысырдан чыкъып кетелер

37+Сонъ Исраиль огъуллары Раамсес шеэринден Сукъкъот деген ерге ёл алдылар. Оларнынъ сайысы, къадынлар ве балалардан гъайры, 600 000-ге якъын джаяв кеткен акъайлар эди. 38Оларнен берабер чешит миллетлерден чокъ адамлар ве баягъы буюк сюрюни асыл эткен къой-эчкилернен туварлар да чыкъып кеттилер. 39Мысырдан алып чыкъкъан хамырдан, хамыр экшимегени ичюн, маясыз пите пиширдилер. Олар Мысырдан къувалангъан эдилер ве вакъыт джоймагъа имкянлары олмагъанындан, озьлерине ашны биле азырламадылар.

40+Исраиль огъулларынынъ Мысырда яшап тургъан вакъты 430 йыл эди. 41430 йыл кечкен сонъ, тамам бу куннинъ геджесинен РАББИнинъ бутюн ордулары Мысыр топрагъындан чыкъып кетти.

42О гедже РАББИ буюк дикъкъат иле Исраиль огъулларыны Мысырдан алып чыкъты. Бунынъ ичюн несильден несильге бутюн Исраиль огъуллары бу геджеси юкъламайып, РАББИге ибадет этсинлер.

Песах акъкъында низамнаме

43Мусанен Харунгъа РАББИ:

– Мына Песахнынъ низамнамеси: ич бир ябанджы оны ашамасын. 44Кумюшке сатын алынгъан эр бир къул сюннет этильген сонъ, Песахны ашамакъ мумкюн. 45Вакътынджа яшагъан адамнен ыргъат исе оны ашамасын. 46+Оны эв ичинде, сабагъадже къалдырмайып, ашамакъ керек. Этни эвден чыкъарманъыз, кемиклерини де парламанъыз. 47Исраиль огъулларынынъ бутюн джемааты Песахны тутмакъ кереклер. 48Эгер сенде вакътынджа яшамакъ ичюн кельмешек ерлешип, РАББИнинъ Песахыны япмагъа истесе, онынъ эвинде олгъан эписи эркеклерни сюннет эт. Сонъ о, Песахны япмакъ мумкюн, ве энди исраилли дайын олур. Ич бир сюннет этильмеген исе оны ашамасын. 49+Эм исраиллиге, эм аранъызда яшамакъ ичюн ерлешкен кельмешекке бир къанун олсун, – деди.

50Эписи Исраиль огъуллары, РАББИ Мусагъа ве Харунгъа насыл эмир эткен олса, ойле де яптылар.

51Тамам бу куню РАББИ Мысыр топрагъындан Исраиль огъулларыны ордуларынен чыкъарды.

13

Биринджи догъгъанларны Аллагъа багъышлайлар

13^1Сонъ РАББИ Мусагъа:

2+– Исраиль огъулларында эр бир биринджи догъгъан джанны, эм адамдан, эм айвандан догъгъан баланы Манъа айырып элялла. Олар Менимкидир, – деди.

Маясыз Пишкен Пите Байрамы акъкъында хатырлатма

3Муса халкъкъа:

– Мысырдан, къуллукъ топрагъындан чыкъкъан бу кунни акъылынъызда тутунъыз. РАББИ сизни андан Озь къудретинен чыкъарды. Бу куню минген хамырдан пишкен питени ашаманъыз. 4Сиз бугунь, Авив айында[*] ёлгъа чыкъасынъыз. 5Алланъыз олгъан РАББИ сютнен бал акъкъан топракъны, ханаанлыларнынъ, хитлилернинъ, аморлыларнынъ, хивлилернинъ, евуслыларнынъ топрагъыны деделеринъизге бермеге емин этти. О, сизни бу топракъкъа кирсеткен сонъ, бу айда бойле адетни тутмакъ керексинъиз: 6еди кунь маясыз пишкен пите ашанъыз, единджи куню исе РАББИнинъ байрамы олур. 7+Еди кунь маясыз пишкен пите ашамакъ керек. Сизде ве бутюн яшагъан топрагъынъызда не маянен пишкен бир шей, не маянынъ озю олмасын. 8Огъулларынъызгъа о куньде: «Бу – мен Мысырдан чыкъкъанда, РАББИ манъа нелер япкъанларына хатырадыр», – деп илян этинъиз. 9+РАББИнинъ къануны агъзынъызда олсун деп, бу шей сизге къолунъыздаки бельги киби ве манълайынъызгъа сарылгъан саргъы ерине олсун, чюнки РАББИ сизни Озь къудретинен Мысырдан алып чыкъты. 10Бойлеликнен, бу низамнамени йылдан-йылгъа тайинленген вакъытта ерине кетиринъиз! – деди.

Биринджи догъгъанлар акъкъында эмир

11РАББИ сизге ве деделеринъизге бу ерлер акъкъында емин этти. О, сизни ханаанлыларнынъ топрагъына ерлештирген сонъ ве бу топракъны сизге берген сонъ, 12эр бир биринджи догъгъан огъланларынъызны ве айванларынъызнынъ биринджи догъгъан балаларыны РАББИге багъышланъыз. Огъланлар ве эркеклер – РАББИнинъкидир. 13Эшекнинъ биринджи догъгъан эркек баласы ичюн къой я да эчкининъ эркек баласыны беринъиз. Бермеге истемесенъиз, эшек баласынынъ бойнуны сындырынъыз. Эписи биринджи догъгъан огъланларынъыз ичюн айваннынъ янъы догъгъан баласыны беринъиз. 14+Огъулларынъыз сенден: «Бу недир?» – деп сорагъанда, оларгъа: «Къуллукъ топрагъындан, РАББИ бизни Озь къудретинен Мысырдан алып чыкъты. 15Бизни йибермемек ичюн фыравун инатланып тургъанда, РАББИ адамнынъ биринджи догъгъан баласындан башлап, айванларнынъ биринджи догъгъан несилине баргъандже, Мысыр топрагъында эписи биринджи догъгъан балаларны ольдюрди. Онынъ ичюн мен биринджи догъгъан эр бир эркек несильни РАББИге къурбан чалам, огъулларымдан биринджи догъгъан балалары ичюн акъкъыны тёлейим. 16Бу, къолунъыздаки бельги киби ве манълайынъызгъа сарылгъан саргъы ерине олсун, чюнки РАББИ бизни Озь къудретинен Мысырдан алып чыкъты», – денъиз.

Булут диреги ве атеш диреги

17+Фыравун исраиллилерни йиберген сонъ, халкъ озюне къаршы дженк этиледжегини корип, пешман этмесин ве Мысыргъа къайтмасын деп, Алла халкъны Фелестин топрагъынынъ ёлундан, о, якъын олса да, алып бармады. 18О, халкъны айланчыкъ сахра ёлунен Къызыл денъиз тарафына алып кетти. Бойле этип, силялы исраиллилер Мысыр топрагъындан чыкъып кеттилер. 19+Юсуф: «Сизге Алла келир, ве сиз меним кемиклеримни мындан янынъызгъа алып чыкъынъыз», – деп, Исраиль огъулларыны емин эттиргени ичюн, Муса янына Юсуфнынъ кемиклерини алды.

20+Исраиль огъуллары Сукъкъоттан чыкъып, сахранынъ сонъунда олгъан Этам деген ерде ордунен ерлештилер. 21+Оларнынъ оглеринде РАББИ Озю кете эди. Куньдюз ёлны косьтерип, булут диреги киби, гедже ёлны ярыкълатып, атеш диреги киби кете эди. Бунынъ ичюн исраиллилер эм куньдюз, эм геджеси кетип ола эдилер. 22Халкънынъ козю огюнде куньдюз – булут диреги, геджеси – атеш диреги ич ёкъ олмай эди.

14

Исраиллилер Къызыл денъизнинъ ортасындан кечелер

141-2+РАББИ Мусагъа:

– Исраиль огъулларына айт, арткъа айлансынлар, Пи-Хахиротнынъ огюнде, Мигдол ве Къызыл денъиз арасында, Баал-Цефоннынъ огюнде ордунен ерлешсинлер. Денъизнинъ янында Баал-Цефоннынъ къаршысында ордунен ерлешинъиз. 3Фыравун исраиллилер акъкъында: «Олар бу ернинъ ёлуны шашыргъанлар. Оларны сахра къапаткъан», – деп айтар. 4Мен онынъ юрегини таш киби этерим, ве о, оларнынъ артларындан къувалар. Мен исе фыравунгъа ве онынъ бутюн ордусына япкъан ишимде шуретимни косьтеририм. Сонъ мысырлылар, Мен – РАББИ олгъанымны билирлер, – деди.

Исраиллилер ойле де яптылар.

5Халкънынъ къачкъаны акъкъында Мысыр падишасына хабер этильген эди. Фыравун ве онынъ хызметчилери бу халкъкъа япкъан ишлерине языкъсындылар.

– Недир бизим эткенимиз? – дедилер олар. – Не ичюн биз, исраиллилер бизге даа хызмет этмесинлер деп, оларны йибердик?

6Фыравун озь арабасыны екти, янына озь халкъыны алды. 7Алты юз дане энъ яхшы арабаларны ве Мысырдаки эписи арабаларны, оларнынъ эписи башлыкъларыны да алды. 8+РАББИ Мысыр падишасы олгъан фыравуннынъ юрегини таш киби этти, ве о, исраиллилернинъ артларындан къувалады. Исраиль огъуллары исе РАББИнинъ къудретли къолу астында кете эдилер. 9Мысырлылар, фыравуннынъ арабаларынен олгъан эписи атлары ве атлылары, онынъ бутюн ордусы исраиллилернинъ артларындан къуваладылар ве денъиз ялысында, Пи-Хахирот огюнде, Баал-Цефон янында ерлешкен исраиллилерге еттилер. 10Фыравун якъынлашкъанда, Исраиль огъуллары аркъаларына айланып бакътылар ве артларындан мысырлыларнынъ кельгенлерини корьдилер. Исраиль огъуллары пек къоркътылар ве ярдым сорап РАББИге ялвардылар. 11Олар Мусагъа:

– Мысырда къабир олмагъаны ичюн, сен бизни сахрагъа ольмеге алып кельдинъми? Бизни Мысырдан алып чыкъып бизнен япкъанынъ недир? 12Биз Мысырда санъа: «Бизни озь алымызгъа къалдыр. Мысырлыларгъа чалыша берейик», – деп айтмадыкъмы? Биз ичюн сахрада ольгенимизден мысырлыларгъа къуллукъ эткенимиз бинъ къат яхшыдыр, – дедилер.

13Амма Муса халкъкъа:

– Къоркъманъыз. Къатты турунъыз. РАББИ бугунь сизни къуртаргъаныны корерсинъиз. Бугунь корьген мысырлыларны бир даа омюрбилля корьмезсинъиз. 14+Сизинъ еринъизге РАББИ дженк этеджек, сиз исе тынч олунъыз, – деди.

15РАББИ Мусагъа:

– Ярдым сорап, не ичюн Манъа ялварасынъ? Исраиллилерге айт, ёлуны девам этсинлер, – деди. 16– Сен исе, таягъынъны котерип, къолунъны денъизге тараф узатып, оны экиге боль. Исраиллилер денъизнинъ ортасында олгъан топракъ устюнден кечерлер. 17Мен мысырлыларнынъ юреклерини таш киби этерим, ве олар исраиллилернинъ артларындан кетерлер. Мен фыравунгъа ве онынъ бутюн ордусына, арабаларына ве атлыларына япаджакъ ишимде шуретимни косьтеририм. 18Фыравунда, онынъ арабаларында ве атлыларында шуретимни косьтергенимде, мысырлылар Мен – РАББИ олгъанымны билирлер.

19Исраиллилер ордусынынъ огюнде кеткен Алланынъ Мелеги ёлгъа чыкъып, оларнынъ артларындан кетти. Булут диреги де оглеринден кетип, артларындан турды, 20мысырлылар ве исраиллилернинъ ордулары арасында турды. Бирлери ичюн о, булут ве къаранлыкъ эди, башкъалары ичюн исе геджени ярыкълата эди. Бутюн гедже девамында бири-дигерлерине якъынлашмадылар.

21+Муса къолуны денъизге къаршы узатты. РАББИ кучьлю шаркъий ельни уфюртип, бутюн гедже денъиз сувларыны айдады ве денъизни топракъкъа чевирди. Денъиз экиге болюнди, 22ве Исраиль огъуллары денъиз ортасындан, топракътан кеттилер. Оларнынъ онъ ве сол тарафларында сувлар дивар олып тура эдилер. 23Мысырлылар оларнынъ пешинден къуваладылар ве артларындан фыравуннынъ эписи атлары, арабалары ве атлылары денъизнинъ ортасына кирдилер. 24Саба танъда РАББИ атеш ве булут дирегинден мысырлыларнынъ ордусына бакъты, ве оларнынъ сыраларыны къалабалыкъ этти. 25Оларнынъ арабаларындан копчеклерни алды да, арабалары зорнен кете башладылар. Мысырлылар:

– Исраиллилерден къачайыкъ. Оларнынъ ерине бизге къаршы РАББИ дженк эте, – дедилер.

26РАББИ Мусагъа:

– Къолунъны денъизге тараф узат. Сувлар арткъа, мысырлыларгъа, оларнынъ арабаларына ве атлыларына къайтырлар, – деди.

27Муса къолуны денъизге тараф узатты, ве сабасына сув озь ерине къайтты. Мысырлылар сувнынъ къаршысына чапкъанда, РАББИ оларны денъизнинъ ортасында сувгъа ташлады. 28Сув арткъа къайтып, исраиллилернинъ артларындан денъизге кирген бутюн фыравун ордусынынъ арабаларыны ве атлыларны къапатты. Олардан бири сагъ къалмады. 29+Исраиль огъуллары исе денъиз ортасындаки топракътан кечтилер. Сувлар оларнынъ онъ ве сол тарафларында дивар олып турдылар. 30О куню РАББИ исраиллилерни мысырлыларнынъ къолундан къуртарды. Исраиллилер денъизнинъ ялысында мысырлыларнынъ олюлерини корьдилер. 31Исраиллилер РАББИнинъ къудрети мысырлыларнен не япкъаныны корьдилер. Халкъ, РАББИден къоркъып, Онъа ве Онынъ къулу олгъан Мусагъа инанды. О заман Муса ве Исраиль огъуллары РАББИге бу тюркюни йырладылар:

15

Мусанынъ тюркюси

15^1+РАББИге йырлайым,

О, юксек котерильгендир!
О, атны ве устюндеки атлыны денъизге ташлады.
2+РАББИ – меним къудретим,
меним макътав тюркюмдир,
О, манъа къуртулыш берди.
О, меним Аллам, Оны макътарым!
О, бабамнынъ Алласы,
Онынъ Адыны юксельтирим.
3+РАББИ – аскердир!
Онынъ Ады – РАББИ!
4О, фыравуннынъ арабаларыны
ве онынъ ордусыны денъизге ташлады;
фыравуннынъ энъ яхшы башлыкълары
Къызыл денъизде богъулдылар.
5Оларны терен денъиз ютты;
олар таш дайын сув тюбюне кеттилер.
6+РАББИ! Сенинъ онъ къолунъ
къудретнен нам къазанды!
РАББИ! Сенинъ онъ къолунъ
душманны йыкъты!
7Озь буюк улулыгъынъда
Санъа къаршы чыкъкъанларны ёкъ эттинъ.
Озь гъазабынъны ёлладынъ,
ве о, оларны тобан дайын якъты.
8+Нефесинъ уфюрди,
ве сувлар котерильдилер,
сувлар, байырлар киби, турдылар,
денъизнинъ ортасындаки терен сувлар къою олдылар.

9Душман деди ки:
«Артларындан къувалап,
артларына етерим, авны болерим.
Оларнен джаным тояр;
къылычымны чекерим;
къолум оларны къырар».
10Сен нефесинънен уфюрдинъ,
ве оларны денъиз къаплады,
олар терен сувлар ичине
къуршун дайын далдылар.
11+РАББИ! Аллаларнынъ арасында
Сен дайын ким бар?
Мукъаддесликнен улу олгъан,
макътавларгъа даима ляйыкъ олгъан,
аджайип шейлер япкъан
Сен дайын ким бар?
12Сен онъ къолунъны узаттынъ –
оларны ер ютты.
13Озь мераметинънен

Озюнъ къуртаргъан бу халкъкъа ёлны косьтересинъ.

Озь къудретинънен бу халкъны
Сенинъ отургъан еринъе алып кетесинъ.
14Халкълар эшитирлер ве титрерлер;
Фелестин сакинлерини дешет басар.
15+О заман Эдом башлыкълары титрерлер,
Моав ёлбашчыларыны къоркъу басар,
Ханааннынъ эписи сакинлери мугъайырлар.
16Олар къоркъу ве дешет тюбюнде къалсынлар!
РАББИ! Сенинъ халкъынъ кечкендже,
Озюнъе айырып алгъан халкъынъ кечкендже,
олар къолунънынъ къудретинден
таш дайын тильсиз олурлар.
17+РАББИ! Сенинъ мулькюнънинъ дагъына,
Озюнъе отурмакъ ичюн эткен ерге,

Я Рабби, Сенинъ къолларынъ яратаджакъ Азиз Ерге

Озь халкъынъны алып кирсет ве ерлештир!

18+РАББИ асырлар боюнджа
ве эбедиен падишалыкъ этеджектир!

19Фыравуннынъ атлары арабаларынен ве атлыларынен берабер денъизге киргенде, РАББИ оларнынъ устюне денъиз сувларыны къайтарды. Исраиллилер исе денъиз ортасындаки топракътан кечтилер.

Мерьемнинъ тюркюси

20+Сонъ Харуннынъ татасы Мерьем пейгъамбер къолуна даре алды. Онынъ артындан эписи къадынлар, дарелерини алып, ойнап чыкътылар. 21+Мерьем оларнынъ оглеринде йырлады:

РАББИге йырланъыз,
О, юксек котерильгендир,
атны ве устюндеки атлыны
денъизге ташлады!

Аджджы сув

22+Муса исраиллилерни Къызыл денъиз янындан алып кетти, ве олар Шур сахрасына кельдилер. Сахра бою учь кунь кеттилер, амма сувны тапалмадылар. 23Марагъа келип, Марадаки сувны ичалмай эдилер, чюнки о, аджджы эди. Онынъ ичюн бу ер Мара[*] деп адландырылгъандыр. 24Халкъ Мусагъа шикяет иле:

– Бизлер не ичеджекмиз? – дедилер.

25Муса, ярдым сорап, РАББИге ялварды. РАББИ исе онъа бир терек косьтерди. Муса терекнинъ парчасыны сувгъа ташлады, ве сув татлы олды.

Анда РАББИ халкъкъа низамнаме ве къанунны берди, анда да халкъны сынады.

26+– Эгер сизлер РАББИ-Таалянъызнынъ айткъанларыны эшитсенъиз ве Онынъ козю алдында истегенини этсенъиз, эгер эмирлерине къулакъ ассанъыз ве эписи низамнамелерини кутьсенъиз, о заман Мен мысырлыларгъа ёллагъан хасталыкълардан бирини сизге ёлламам. Мен – РАББИм, сенинъ Тедавийлейиджинъим, – деди РАББИ.

27+Исраиллилер Элим деген ерге кельдилер. Анда он эки чокъракъ ве етмиш хурма тереги бар эди. Олар анда сувларнынъ янларында ордунен ерлештилер.

16

Манна ве боденелер

16^1+Мысыр топрагъындан чыкъкъанларына экинджи айнынъ 15-инджи кунюнде Исраиль огъулларынынъ бутюн джемааты Элимден ёлгъа чыкъып, Элим ве Синай арасында ерлешкен Син сахрасына кельди. 2Сахрада исраиллилернинъ бутюн джемааты Муса ве Харунгъа къаршы шикяетленди. 3+Исраиллилер оларгъа:

– Ах, эгер биз къазан-къазан этлер янында отургъанымызда, тойгъандже отьмек ашагъанымызда, Мысыр топрагъында РАББИнинъ къолундан ольген олсакъ! Сиз бизлерни, бутюн бу джемаатны бу сахрагъа ачлыкътан ольдюрмек ичюн, кетирдинъиз, – дедилер.

4РАББИ Мусагъа:

– Иште, Мен сизлерге коктен отьмекни ягъмур дайын ягъдырырым. Халкъ эр кунь чыкъып, оны кунюне еткени къадар джыйсын. Мен оларны сынайым, Къануныма коре бойсунып, яшайджакълармы? 5Алтынджы куню кетиргенлерини сакъласынлар. Бу азырлагъанлары, башкъа куню джыйгъанларына коре, эки къат чокъ олур, – деди.

6Муса ве Харун эписи исраиллилерге:

– Мысыр топрагъындан сизни керчектен РАББИ чыкъаргъаны акъкъында акъшам биледжексинъиз. 7+Сабалайын РАББИнинъ Шуретини корерсинъиз. О, Озюне къаршы олгъан шикяетинъизни эшитти. Я биз ким олгъанмыз? Не ичюн бизге къаршы шикяетленесинъиз? – дедилер.

8– РАББИ сизге акъшам эт, саба исе тойгъандже отьмек береджек. РАББИ Озюне къаршы шикяетленгенинъизни эшитти. Я биз ким олгъанмыз? Шикяетинъиз бизге къаршы дегиль, РАББИге къаршыдыр, – деп къошты Муса.

9Муса Харунгъа:

– Исраиль огъулларынынъ бутюн джемаатына барып, айт, РАББИнинъ юзю огюне якъынлашсынлар. О, шикяетлерини эшитти, – деди.

10Харун Исраиль огъулларынынъ бутюн джемаатына айткъанда, олар сахрагъа айланып бакътылар, ве, иште, булутта РАББИнинъ Шурети пейда олгъаныны корьдилер.

11-12РАББИ Мусагъа:

– Мен исраиллилернинъ шикяетини эшиттим. Оларгъа бойле деп айт: «Акъшам эт ашайджакъсынъыз, саба исе отьмекке тояджакъсынъыз. О вакъыт Мен – РАББИ, сизинъ Алланъыз олгъанымны биледжексинъиз», – деди.

13+Акъшам боденелер учып кельдилер ве орду тёпесини къапладылар. Сабалайын исе орду янына чыкъ тюшти. 14Чыкъ котерильди, ве мына, сахранынъ устюнде недир уфакъ, пулчыкъларгъа ошагъан, ерге тюшкен къырав дайын, бир шей пейда олды. 15Исраиллилер буны корип, бири-биринден:

– Бу недир? – деп айта башладылар, бунынъ не олгъаныны бильмей эдилер.

Муса оларгъа:

– Бу ашамакъ ичюн берильген РАББИнинъ отьмегидир. 16+РАББИнинъ эмир эткени будыр: «Эр биринъиз оны ашап битиреджегинъиз къадар джыйынъыз. Бир адамгъа бир чанакъ[*] джыйынъыз, чадырынъызда къач джан олгъанына коре алынъыз», – деди.

17Исраиллилер ойле де яптылар: кими чокъ, кими аз джыйдылар. 18+Чанакънен ольчедилер. Эм чокъ джыйгъан союнда арткъач ёкъ эди, эм аз джыйгъан союнда эксиклиги олмады. Эр бири ашап битиреджеги къадар джыйды. 19Муса оларгъа:

– Буны сабагъадже кимсе къалдырмасын, – деди.

20Лякин олар Мусанынъ айткъаныны динълемедилер. Базылары бундан сабагъадже къалдырдылар. Къалдырылгъанлары къуртлады, ве фена къокъу даркъата башлады. Муса оларгъа зияде ачувланды. 21Сонъра исраиллилер саба эрте эр бири ашап битиреджеги къадар джыя эди. Кунеш къыздыргъанда, аш ирип кете эди.

22Алтынджы куню ашны эки къат чокъ, эр бир адам башына экишер чанакъ джыйдылар. Джемиетнинъ эписи башлыкълары Мусагъа келип, буны айттылар. 23+Муса оларгъа:

– РАББИнинъ айткъаны будыр: «Ярын – раатлыкъ, РАББИге ибадет этмек ичюн мукъаддес раатлыкъ кунюдир. Къызартыладжакъ шейлеринъизни къызартынъыз, пишириледжек шейлеринъизни пиширинъиз, къалгъаныны исе четке къойып, сабагъадже тутунъыз», – деди.

24Олар ашны, Муса эмир эткени дайын, сабагъадже къалдырдылар. О, фена къокъу джайратмады ве къуртламады. 25Муса деди ки:

– Оны бугунь ашанъыз. Бугунь – РАББИге ибадет этмек ичюн раатлыкъ куню. Оны бугунь чёльде тапалмазсынъыз. 26Алты кунь девамында оны джыйынъыз, единджи куню исе – раатлыкъ. О, бу куню олмаз.

27Лякин халкъ арасындан базылары единджи куню де оны джыймагъа чыкътылар, амма тапалмадылар. 28Сонъ РАББИ Мусагъа:

– Сиз Меним эмирлеримни ве къанунларымны кутьмесинден даа чокъ вакъыт къачынаджакъсынъызмы? 29Бакъынъыз, РАББИ сизге раатлыкъ кунюни берди. Шунынъ ичюн О, сизлерге алтынджы куню эки куньлюк аш бере. Эпинъиз ерлеринъизде къалынъыз. Единджи куню ич бир кимсе озь еринден чыкъмасын, – деди.

30Сонъ халкъ единджи куню раатланды.

31Бу ашкъа исраиллилер «манна» деген ад къойды. О, кориандр урлугъы киби, беяз тюсте эди; леззети исе баллы пите дайын эди. 32Муса:

– РАББИнинъ эмир эткени будыр: «Сизни Мысыр топрагъындан чыкъаргъан сонъ, Мен сахрада сизге ашаткъан ашны корьсюнлер деп, несилинъизге сакъламакъ ичюн, маннагъа бир чанакъны толдурынъыз», – деди.

33Муса Харунгъа:

– Бир савут ал да, ичине толу чанакъ маннаны къой. Оны несилинъизге къалдырмакъ ичюн, Алланынъ огюне кетир, – деди.

34РАББИ Мусагъа эмир эткени киби, Харун, оны сакъламакъ ичюн, Шаатлыкъ огюне къойды.

35+Исраиль огъуллары маннаны отурыла-билир топракъкъа кельгенлерине къадар къыркъ йыл девамында ашадылар. Олар маннаны Ханаан топрагъы сынъырына кельгенлерине къадар ашадылар. 36Омер – эфанынъ[*] он пайда бир пайыдыр.

17

Къаядан чыкъкъан сув

17^1+РАББИнинъ эмиринен исраиллилернинъ бутюн джемааты Син сахрасындан чыкъып, озь ёлуны алдылар ве Рефидим деген ерде ордунен ерлештилер. Анда халкъкъа ичмек ичюн, сув ёкъ эди. 2+Халкъ Мусанен къавгъа этип:

– Бизге ичмеге сув беринъиз, – деди. Муса оларгъа:

– Не ичюн сиз меннен къавгъа этесинъиз? Не ичюн РАББИни сынайсынъыз? – деди.

3Анда халкъ сувсай эди ве Мусагъа къаршы шикяетленип:

– Бизни Мысырдан неге алып чыкътынъ? Бизни, балаларымызны ве сюрюлеримизни сувсузлыкътан ольдюрмек ичюн алып чыкътынъмы? – дей эди.

4+Муса, ярдым сорап, РАББИге ялварды:

– Бу халкънен мен не япайым? Даа бираз вакъыт кечсе, олар мени ташнен урарлар.

5РАББИ Мусагъа:

– Халкънынъ огюнден кеч. Янынъа Исраиль акъсакъалларындан бир къачыны ал. Нил дерьясына ургъан таягъынъны къолунъа алып кеч. 6+Иште, Мен алдынъа Хоревдеки къая устюнде турарым. Сен къаягъа урарсынъ, ве ондан сув чыкъар. Оны халкъ ичер, – деди.

Исраиль акъсакъалларынынъ козьлери огюнде Муса ойле де япты.

7О ернинъ адыны Масса ве Мерива[*] къойдылар, чюнки исраиллилер, къавгъа этип: «Арамызда РАББИ бармы я да ёкъмы?» – деп РАББИни сынай эдилер.

Исраиллилер амалеклилерни енъелер

8+Амалеклилер келип, Рефидим деген ерде исраиллилернен дженк эттилер.

9Муса Ехошуагъа бойле деди:

– Озюнъе акъайларны сайлап ал да, барып амалеклилернен дженклеш. Ярын мен байыр тёпесинде турарым, къолумда Алланынъ таягъы олур.

10Ехошуа, Муса онъа айткъаны киби япып, амалеклилернен дженклешмеге кетти. Муса, Харун ве Хур исе байырнынъ тёпесине чыкътылар. 11Муса къолларыны котергенде – исраиллилер енъе эдилер, къолларыны тюшюргенде – амалеклилер енъе эди. 12Лякин Мусанынъ къоллары болдурды. О вакъыт Харун ве Хур, таш алып, онынъ тюбюне къойдылар, ве Муса онынъ устюне отурды. Харуннен Хур Мусанынъ къолларыны тутып турдылар, бири – бир тарафтан, экинджиси – экинджи тарафтан. Кунь баткъандже Мусанынъ эки къолу котерилип турды. 13Амалекке къаршы къылычларнен дженклешип, Ехошуа онынъ устюнден гъалип чыкъты.

14+Сонъ РАББИ Мусагъа:

– Буны акъылда тутмакъ ичюн, эльязмада язып, Ехошуанынъ къулагъына мытлакъа къой ки, Мен ер юзюнде амалеклилернинъ изини биле къалдырмам, – деди.

15Сонъ Муса РАББИге къурбан ерини къурды, онъа Яхве-Нисси[*] деген ад къойды 16ве:

– Къолларым РАББИнинъ тахтына тараф котерильгенлери ичюн, РАББИ Амалекке къаршы несильден несильге дженк этеджек, – деди.

18

Муса ве Йитро

18^1+Мусанынъ къайнатасы Мидьяннынъ руханийи Йитро, РАББИ Мысырдан исраиллилерни алып чыкъкъанда, Муса ве Озюнинъ халкъы Исраиль ичюн эписи япкъан шейлери акъкъында эшитти. 2О заман Мусанынъ къайнатасы Йитро ондан эвель эвине къайтарылгъан Мусанынъ апайы Циппораны 3ве онынъ эки огълуны озюне чагъыртты. Бирининъ ады Гершом[*] эди, чюнки Муса: «Мен ябанджы ерде вакътынджа яшагъан адам олдым», – деди. 4Экинджисининъ ады Элиэзер[*] эди, чюнки Муса: «Бабамнынъ Алласы, манъа ярдымджы олып, мени фыравуннынъ къылычындан къорчалады», – деди. 5Мусанынъ къайнатасы Йитро Мусанынъ апайы ве балаларынен сахрагъа, Алланынъ дагъы янында ордунен ерлешкен Мусагъа ёл алып, 6бойле хабер ёллады:

– Мен, къайнатанъ Йитро, сенинъ апайынъ, ве онен берабер эки огълунъ санъа келемиз.

7Муса къайнатасыны къаршыламагъа чыкъты, онъа бель букти ве оны опьти. Бири-биринен сорашкъанларындан сонъ, олар чадыргъа кирдилер. 8Муса къайнатасына Исраиль ичюн РАББИ фыравуннен ве эписи мысырлыларнен япкъанларыны икяе этти. Эм ёлда расткельген эписи къыйынлыкълар акъкъында ве РАББИ оларны фыравуннынъ ве мысырлыларнынъ къолларындан насыл къуртаргъаны акъкъында икяе этти. 9Исраиллилерни мысырлылардан ве фыравуннынъ къолларындан къуртаргъанда, РАББИ исраиллилерге япкъан эйиликлерине Йитро къуванды 10ве:

– Сизни мысырлыларнынъ ве фыравуннынъ къолундан къуртаргъан ве бу халкъны мысырлыларнынъ укюминден азат эткен РАББИге бинъ шукюрлер олсун! 11+Шимди мен билем ки, РАББИ эписи аллалардан буюк; О, бойле шейлер япып, исраиллилерни гъурурлы мысырлыларнынъ аллаларындан къуртарды, – деди.

12Сонъ Мусанынъ къайнатасы Йитро Аллагъа бутюнлей якъылгъан ве башкъа къурбанлар чалды. Алланынъ огюнде Мусанынъ къайнатасынен берабер аш ашамакъ ичюн, Харун ве Исраильнинъ акъсакъаллары кельдилер.

Йитронынъ меслеатлары

13Айланыр куню Муса, халкъны суд этмек ичюн, отурды, ве халкъ Мусанынъ огюнде сабадан акъшамгъадже турды. 14Мусанынъ къайнатасы Муса халкънен япкъанларынынъ эписини корип, ондан:

– Сенинъ халкънен япкъанынъ недир? Не ичюн сен бутюн кунь отурасынъ, халкъ исе сенинъ огюнъде сабадан акъшамгъадже тура? – деп сорады.

15– Халкъ манъа, Алланынъ ирадесини бильмек ичюн, келе, – деди Муса къайнатасына. 16– Оларда насылдыр иш чыкъкъанда, олар манъа келелер. Мен даваларыны чезип, оларгъа Алланынъ низамнамелеринен къанунларыны огретем.

17Мусанынъ къайнатасы:

– Сенинъ япкъанларынъ яхшы дегиль, – деди. 18+– Сен озюнъни ве сеннен олгъан халкъны къыйнайджакъсынъ. Сен ичюн бу пек агъыр иш; оны бир озюнъ баш этамазсынъ. 19Шимди айткъанларымны динъле, мен санъа акъыл огретейим, ве Алла сеннен олур. Халкъ ичюн Алланынъ огюнде араджы олып, Аллагъа оларнынъ даваларыны еткиз, 20оларгъа Алланынъ низамнамелерини ве къанунларыны, насыл яшамакъ ве насыл ишлер япмакъны огрет. 21+Озюнъе бутюн халкътан къабилиетли, Алладан къоркъкъан, ачкозь олмагъан ве адалетли адамларны сайлап ал да, оларны халкънынъ устюне бинъбашы, юзбашы, эллибашы ве онбашы оларакъ къой. 22Олар даима халкънынъ даваларыны чезсинлер. Эр бир пек муим иш акъкъында сени хабердар этип, чезмесини санъа берсинлер, уфакъ-тюфек даваларны исе озьлери чезсинлер. Санъа къолайджа олур, ишнинъ агъырлыгъы оларгъа да тюшер. 23Бу – Алланынъ санъа эмири. Сен буны япсанъ, чыдап олурсынъ. Бутюн халкъ исе къанаатленип, озь ерине эсен-аман къайтыр.

24Муса къайнатасынынъ айткъанларыны динъледи ве онынъ эписи айткъанларыны япты. 25+Бутюн Исраильден къабилиетли адамларны сайлады ве оларны халкънынъ башлыкълары этти, бинъбашы, юзбашы, эллибашы ве онбашы оларакъ къойды. 26+Олар даима халкънынъ даваларыны чезе эдилер: муим ишлер акъкъында Мусагъа хабер этип, чезмесини онъа бере эдилер, уфакъ-тюфек даваларны исе озьлери чезе эдилер.

27Сонъ Муса къайнатасынен сагълыкълашты, ве къайнатасы озь топрагъына кетти.

19

Исраиллилер Синай дагъы янында

19^1Исраиллилернинъ Мысыр топрагъындан чыкъкъанларынынъ тамам учюнджи айы догъгъанда, олар Синай сахрасына кельдилер. 2+Рефидимден чыкъып, Синай сахрасына кельдилер ве анда, сахрада, ордунен ерлештилер. Исраиллилер анда, дагънынъ къаршысында орду олып ерлешти. 3Муса Алланынъ огюне котерильди. РАББИ дагъдан оны чагъырып:

– Якъупнынъ эвлятларына, Исраиль огъулларына бойле деп айт ве хабер эт: 4+«Сиз мысырлыларгъа нелер япкъанымны, сизни къартал къанатларында киби ташып, Озюме кетиргенимни корьдинъиз. 5+Эгер сиз Меним айткъанларымны динълесенъиз ве васиетимни кутьсенъиз, эписи халкълардан Меним къысметим олурсынъыз. Бутюн ер – Менимкидир. 6+Сизлер исе – Меним руханийлернинъ падишалыгъым ве мукъаддес халкъым олурсынъыз». Исраиль огъулларына айтаджакъ сёзлеринъ будыр, – деди.

7Муса келип, халкънынъ эписи акъсакъалларыны чагъырып, оларгъа РАББИ эмир эткен бутюн бу сёзлерни айтып берди. 8+Бутюн халкъ:

– РАББИнинъ бутюн айткъанларыны япармыз, – деп бир агъыздан джевап бердилер. Муса халкънынъ сёзлерини РАББИге айтты. 9РАББИ Мусагъа:

– Мен сеннен лакъырды эткенимни халкъ эшитсин ве санъа эбедиен инансын деп, Мен санъа къою булутта келирим, – деди.

Сонъ Муса РАББИнинъ сёзлерини халкъкъа бильдирди. 10+РАББИ Мусагъа:

– Халкъкъа барып, оны бугунь ве ярын эляллат. 11Учюнджи куньге азыр олмакъ ичюн, озь урбаларыны ювсунлар. Учюнджи куню бутюн халкънынъ козю огюнде РАББИ Синай дагъына энер. 12Халкъ ичюн дагънынъ чевре-четине сызыкъ сыз ве: «Дагъгъа чыкъмагъа ве онынъ этегине токъунмагъа сакъынынъыз. Дагъгъа токъунгъан эр кимни ольдюринъиз, 13+амма бу адамгъа къолнен токъунманъыз: оны ташларнен урып, я да окънен атып ольдюринъиз. Айванмы о, адаммы, сагъ къалмасын», – айт. Девамлы бору сеси эшитильген вакъытта олар дагъгъа чыкъмакъ мумкюн, – деди.

14Муса дагъдан халкъкъа тюшти ве халкъны эляллатты. Олар озь урбаларыны ювдылар. 15Муса халкъкъа:

– Учюнджи куню азыр олунъыз, апайларынъызгъа токъунманъыз, – деди.

16Учюнджи куню танъ аткъанда, кок гурюльдеди, яшын яшынлады, дагъ тёпесинде къою булут пейда олды, пек кучьлю бору сеси эшитильди. Ордуда олгъан бутюн халкъ титреди. 17Муса халкъны ордудан Алланынъ къаршысына чыкъарды, ве олар дагъ этеги янында турдылар. 18Синай дагъы, онынъ устюне атеш ичинде РАББИ энгени ичюн, бутюнлей тютей эди. Ондан чыкъкъан тютюн собадан чыкъкъан тютюн дайын эди, бутюн дагъ кучьлю къалтырай эди. 19Бору сеси эп къуветлеше эди. Муса айта эди, ве Алла онъа давушнен джевап бере эди. 20РАББИ Синай дагъына, дагънынъ тёпесине энди, Мусаны дагънынъ тёпесине чагъырды, ве Муса чыкъты.

21+РАББИ Мусагъа:

– Тюшип, халкъкъа, олар РАББИни корьмеге, Онъа къаршы ынтылмасынлар ве олардан чокъусы гъайып олмасынлар деп, анълат. 22+РАББИге якъынлашкъан руханийлер, РАББИ оларны ёкъ этмесин деп, элялланмакъ борджлулар, – деди.

23Муса РАББИге:

– Синай дагъына халкъ чыкъып оламай, чюнки Сен бизни: «Дагънынъ чевре-четине сызыкъ сыз, оны азиз эт», – айтып сакъындырдынъ, – деди.

24РАББИ онъа:

– Дагъдан тюш. Сонъ къайтып, сеннен Харун да чыкъсын. Руханийлер ве халкъ исе, РАББИ оларны ёкъ этмесин деп, Онъа чыкъмагъа ынтылмасынлар, – деди.

25Муса халкъкъа тюшти ве буны айтып берди.

20

Он Эмир

20^1Алла бу сёзлернинъ эписини айтып берди:

2+– Мен – РАББИм, сенинъ Алланъдырым. Мен сени Мысыр топрагъындан, сен къуллукъ эткен ерден алып чыкътым. 3+Меним юзюм алдында сенде башкъа аллалар олмасын. 4+Тёпедеки кокте, ашагъыдаки ер юзюнде, ер юзюнден ашагъыдаки сувда олгъанларгъа ошагъан путларны ве ресимлерни япма. 5+Оларгъа седждеге къапанып ибадет этме. Мен – РАББИм, сенинъ Алланъдырым, куньджю Аллам. Мени кореджек козю олмагъан бабаларнынъ къабаатлары ичюн балаларыны учюнджи ве дёртюнджи несильгедже джезалайым. 6+Мени севген, эмирлеримни кутькен адамларнынъ эвлятларына исе бинъинджи несильгедже мерамет эйлейим.

7+РАББИ-Таалянынъ Адыны нафиле айтма. Онынъ Адыны нафиле айткъан адамны РАББИ джезасыз къалдырмаз.

8+Раатлыкъ кунюни, мукъаддес деп танымакъ ичюн, акъылда тут. 9Алты кунь чалыш ве озь тюрлю ишлеринъни яп. 10Единджи куню исе – РАББИ-Таалянъа ибадет этмек ичюн раатлыкъ кунюдир. Бу куню бир тюрлю иш япма. Не сен, не огълунъ, не къызынъ, не къулунъ, не хызметчи апайынъ, не айванынъ, не де яшагъан ерлеринъизде отургъан кельмешек бир ишни япманъыз. 11РАББИ коклерни ве топракъны, денъизни ве оларда олгъан эр бир шейни алты куньде яратты, единджи куню исе раатланды. РАББИ раатлыкъ кунюни багъышлады ве оны айырып мукъаддес этти.

12+РАББИ-Таалянъ санъа берген ер юзюнде яшагъан куньлеринъ узун олсун деп, бабанъны ве ананъны урьмет эт.

13+Адамнынъ джаныны алма.

14+Аиле садыкълыгъыны бозма.

15+Хырсызлама.

16+Якъын адамгъа къаршы ялан шаатлыкъ этме.

17+Якъын адамнынъ эвини арзу этме, онынъ не апайыны, не къулуны, не хызметчи апайыны, не бугъасыны, не эшегини, не бир шейини истеме.

Исраиллилернинъ къоркъусы

18Эписи исраиллилер, кок гурюльдегенинен бору сесини эшитип, яшын яшынлагъанынен тютеген дагъны корип, къоркъудан къалтырап, арт-артына чекилип четте турдылар, 19+Мусагъа:

– Бизлернен сен лаф эт, биз сени динълейик. Алла бизлернен лаф этмесин. О, бизнен лаф этсе, биз оледжекмиз, – дедилер.

20– Къоркъманъыз, – деди Муса халкъкъа. – Алла сизлерге ниетлеринъизни бильмек ичюн, пейда олды. Оны даима урьмет этип къоркъкъанынъызны, Оны акъылынъызда тутып, гуна къазанмагъанынъызны истей.

21Эписи адамлар четте тургъанда, Муса Алла олгъан ерге, къара булуткъа якъынлашты.

Къурбан чалынгъан ер акъкъында къанун

22РАББИ Мусагъа:

– Исраиль огъулларына бойле хабер эт: «Мен сизлернен коклерден лаф эткениме шаатсынъыз. 23Меним ериме озьлеринъизге алтын ве кумюш аллаларны япманъыз», – деди.

24Манъа топракътан къурбан ерини япынъыз, анда къойларынъызны ве малларынъызны бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар ве аманлыкъ къурбанлар оларакъ кетиринъиз. Адыма багъышлангъан эр бир ерде Мен пейда олып, сизге эйилик этерим. 25+Эгер Манъа къурбан ерини ташлардан япсанъыз, оны тегизленген ташлардан къурманъыз, чюнки ташларны тегизлегенде, сиз оларны арамларсынъыз. 26Аврет ерлеринъиз ачылмасынлар деп, Меним къурбан ериме басамакълардан котерильменъиз.

21

Къуллар акъкъында къанун

21^1Исраиллилерге бойле къанунларны илян эт:

2+Еудий къулны сатын алсанъыз, о, сизде алты йыл чалышсын, единджи йылы исе бедава азатлыкъкъа чыкъсын. 3Янъгъыз кельген олса, янъгъыз да чыкъсын, эгер эвли олса, онен берабер апайы да чыкъып кетсин. 4Эгер апайыны онъа эфендиси берген олса, апайы огъланлар я да къызларны догъгъан олса, о заман апайынен балалары эфендисине къалып, о, янъгъыз чыкъсын. 5Эгер къул: «Эфендимни, апайымны ве балаларымны севем, азатлыкъкъа чыкъмайджагъым», – десе, 6+шу вакъыт эфендиси оны Алланынъ огюне шаатлыгъына кетирип, оны къапу я да къапунынъ первазы янына къойып, къулагъыны бизнен тешсин. Сонъ о, эфендисине эбедиен къул оладжакъ.

7Эгер бирев къызыны къуллукъкъа сатса, къыз къуллукътан эр къул дайын чыкъып оламай. 8Эфендиси озюне джарие оларакъ сатын алгъан къызны бегенмесе, оны башкъасына сатын алмагъа рухсет берсин. Амма, оны алдатып, ябанджы халкъкъа сатмагъа эфендисининъ акъкъы ёкъ. 9Эгер къызны джарие этип, огълуна бермеге истесе, оны къызы ерине корьсюн. 10+Эгер эфендиси озюне даа бир апай алса, биринджи апайы ашсыз, урбасыз ве акъайсыз къалмасын. 11Эфендиси бу учь шейни онъа япмаса, къыз ондан бес-бедава чыкъып кетсин.

Зорбалыкъ акъкъында къанун

12+Эгер бирев адамны урып ольдюрсе, озю де ольдюрильсин. 13+Эгер бирев ниетленмейип, къаза Алланынъ эмиринен олса, къатиль Мен косьтереджек ерге къачып кетмеге мумкюн. 14+Эгер бирев ниетленип, башкъа адамны хаинликнен ольдюрсе ве сонъ къурбан ерининъ янына къуртулыш къыдырып чапып кельсе, оны ольдюрмек ичюн, андан биле чыкъарып алынъыз.

15Ким анасыны я да бабасыны урса, ольдюрильсин.

16+Ким башкъа адамны хырсызласа, хырсызлангъанны къуллукъкъа сатса я да сатып етиштирмесе де, эписи бир ольдюрильсин.

17+Ким бабасыны я да анасыны къаргъаса, ольдюрильсин.

Беден яралары акъкъында къанун

18Эки адам давалашкъанда, бири башкъасыны ташнен я да юмрукънен урса, урулгъан сою ольмейип, тёшекке ятып къалса 19ве турып, таякъкъа таянып, эвинден чыкъып олса, оны ургъан адам джезаланмасын. Амма урулгъан адамнынъ иши токътагъаны ичюн акъкъыны берсин ве онынъ яхшы олмакъ ичюн эткен масрафларыны къапласын. 20Эгер бирев къулуны я да хызметчи апайыны таякънен урса, ве олар онынъ къолундан ольселер, о джезалансын. 21Эгер олар бир-эки кунь даа яшасалар, о джезаланмасын, чюнки олар онынъ мулькюдир.

22Адамлар талашкъанда, юклю апайны урсалар, ве онынъ даа догъмагъан баласы тюшсе, лякин башкъа бир зиян олмаса, къабаатлы сою къадыларнынъ козю огюнде апайнынъ акъайы не къадар айтса, о къадар пей берсин. 23Башкъа зиян олса, джан ичюн джан бер. 24Козь ичюн козь, тиш ичюн тиш, къол ичюн къол, аякъ ичюн аякъ, 25+яныкъ ичюн яныкъ, яра ичюн яра, эзик ичюн эзик олсун!

26Эгер бирев къулунынъ я да къадын къулунынъ козюни урып чыкъарса, козь ичюн оны азатлыкъкъа йиберсин. 27Эгер къулунынъ я да къадын къулунынъ тишини урып сындырса, тиш ичюн оны азатлыкъкъа йиберсин.

28+Эгер бугъа акъай я да апайны тюртип ольдюрсе, бугъаны ташнен урып ольдюринъиз, этини исе ашаманъыз. Бугъанынъ сабысы исе къабаатлы сайылмасын. 29Лякин бугъа эвель де тюрткюч олса ве сабысына бунынъ акъкъында хабер этселер, амма о, бугъагъа мукъайт олмагъан олса, ве бугъасы акъай я да апайны тюртип ольдюрген олса, бугъа ташнен урып ольдюрильсин, сабысы да ольдюрильсин. 30+Амма эгер ольген адамнынъ сойлары бугъанынъ сабысына одеме тайинлеген олсалар, о, оларгъа джаны ичюн тайинленген одемени тёлесин. 31Эгер бугъа огъланчыкъ я да къызчыкъны тюртип ольдюрсе, сабысыны кене де бу къанун боюнджа джезаламакъ керек. 32Эгер бугъа къулны я да къадын къулны тюртип ольдюрсе, бугъанынъ сабысы оларнынъ эфендисине 30 кумюш[*] тёлесин, бугъа исе ташнен урып ольдюрильсин.

33Эгер бирев къуюнынъ агъзыны ачса, я да къуюны къазып, онынъ агъзыны къапатмаса ве онынъ ичине бугъа я да эшек тюшсе, 34+къуюнынъ сабысы айванларнынъ сабысына бугъанынъ фиятыны тёлесин, бутюн айванны исе озюне къалдырсын.

35Эгер биревнинъ бугъасы къомшусынынъ бугъасыны тюртип ольдюрсе, сагъ къалгъан бугъаны сатсынлар да, тюшкен акъчаны экиге больсюнлер, ольдюрильгенни де экиге больсюнлер. 36Бугъанынъ тюрткюч олгъаны эвель белли олгъан олса, сабысы буны билип онъа мукъайт олмагъан олса, о озю ольдюрильген бугъа ичюн бугъаны бермек керек, ольген бугъа исе онъа къалсын.

22

Зарарнынъ одемеси акъкъында къанун

22^1+Эгер бирев бугъаны я да къой-эчкини хырсызлап, оны сойса я да сатса, о, бугъа ичюн беш бугъа, къой ичюн дёрт къой берсин.

2Гедже хырсызлыкъ япкъан адамны туткъан бирев оны урып ольдюрсе, ольдюрген адам къабаатлы сайылмасын. 3Лякин оны кунь догъгъан сонъ ольдюрсе, ольдюрген адам къабаатлы олсун.

Хырсыз акъкъыны одемек керек. Эгер онынъ акъчасы олмаса, хырсызлагъан шейлер ичюн оны къуллукъкъа сатсынлар. 4+Оны туткъанда, хырсызлагъан шейлери де, бугъа оламы, эшекми, къоймы, къолунда сагъ-селямет тапылса, олар ичюн акъны эки къат тёлесин.

5Эгер бирев айванларыны тарласында я да юзюм багъында отлаткъанда, башкъа адамнынъ тарласына кирсетип отлатса, зиянны одемек ичюн, айванларнынъ сабысы озь тарла ве юзюм багъындаки энъ яхшы махсулларындан берсин.

6Эгер якъылгъан атеш когемликни алевлетип, багъны, я да орулмагъан ашлыкъны, я да бутюн тарланы якъып битирсе, атешни якъкъан адам кетирильген зиянны одемек керек.

7Бирев къомшусына кумюшни я да шейлерни сакъламакъ ичюн берсе, ве олар онынъ эвинден гъайып олсалар, хырсызны тутсалар, хырсыз эки къат тёлесин. 8Хырсыз тапылмаса, эв сабысы Алланынъ огюне келип, къомшусынынъ шейлерини хырсызламагъанында емин этсин.

9Эгер эки адам бугъа, эшек, урба я да башкъа насылдыр тапылгъан шейнинъ акъкъында: «Менимки», – деп чеккелешселер, озь акъларыны Аллагъа бильдирсинлер. Кимни Алла къабаатлы деп таныса, о, башкъасына эки къат тёлесин.

10Эгер бирев эшегини, бугъасыны, къоюны, я да башкъа бир айванны къомшусына сакъламакъ ичюн берсе, о да я ольсе, я сакъатланса, я да гъайып олса, ве буны кимсе корьмесе, 11+сакълагъан адам РАББИнинъ Адынен къомшусынынъ шейине зарар этмегенинде емин этсин. Айваннынъ сабысы къомшусынынъ сёзюне ишанмакъ борджлу, къомшу исе бир шей тёлемесин. 12Айванны я да башкъа насылдыр шейни къомшусындан хырсызласа, о, айваннынъ сабысына акъкъыны одемек керек. 13Эгер айванны кийик айванлар парчаласа, оны сакълагъан адам парчаларыны шаатлыкъ оларакъ косьтерсин. Парчалангъан айван ичюн о, акъкъыны одемесин.

14Эгер бир адам башкъасындан борджкъа айван алса, о да, сабысы янында олмагъанда, сакъатланса я да ольсе, борджкъа алгъан адам акъкъыны одесин. 15Эгер айван сабысынынъ козю огюнде сакъатланса я да ольсе, борджкъа алгъан адам акъкъыны одемесин. Лякин айван акъча берилип кирагъа алынгъан олса, акъча сабысына къалсын.

Ахлякъ ве дин акъкъындаки къанун

16+Ким къызны ёлдан урып, онен ятса, о, къызгъа богъча берип, онъа эвленсин. 17Амма эгер бабасы къызыны онъа акъайгъа бермеге разы олмаса, о, къызларгъа къоюлгъан богъчагъа тенъ кельген акъчаны тёлесин.

18+Ырымджыны сагъ къалдырманъыз.

19+Айванны апай я да акъай ерине корьген эр ким ольдюрильсин.

20РАББИден гъайры, башкъа аллаларгъа къурбан чалгъан эр ким ёкъ этильсин.

21+Ят халкълардан олгъан адамларгъа залымлыкъ этменъиз, оларны хорламанъыз. Сиз озьлеринъиз Мысыр топрагъында кельмешеклер эдинъиз.

22+Не тул апайгъа, не де оксюзге залымлыкъ этменъиз. 23Залымлыкъ этсенъиз, олар Манъа фигъан къопаргъанда, Мен оларнынъ фигъаныны эшитирим. 24+Ачувым къозгъар, ве Мен сизлерни къылычнен ольдюририм. Апайларынъыз тул, балаларынъыз оксюз къалырлар.

25+Меним халкъымдан олгъан фукъарелерге борджкъа акъча берсенъиз, башкъа акъча берген адамлар дайын, фаиз сораманъыз.

26+Эгер башкъа адамнынъ урбасыны залоггъа алсанъыз, оны кунь баткъандже къайтарынъыз. 27О, онынъ урбасыдыр. Онынъ устюни къапатмагъа башкъа бир шейи ёкъ. Урбасыз о, насыл этип юкълайджакъ? О, Манъа фигъан къопаргъанда, Мен мераметли олгъаным ичюн, оны эшитирим.

28+Алла акъкъында яман сёзлер айтманъыз, халкъынънынъ башлыгъыны да къаргъаманъыз.

29+Ашлыкънынъ биринджи берекетинден, яш шарабынъыздан ве биринджи сыкъылгъан зейтюн ягъынъыздан бахшышларны Манъа кетирмеге кечикменъиз. Биринджи догъгъан огъланларынъызны Манъа беринъиз.

30+Туварлар ве къой-эчкилеринъизнен айны шуны япынъыз: еди кунь биринджи догъгъан айванлар аналарынынъ янында къалсынлар, секизинджи кунюне исе оларны Манъа беринъиз.

31+Сиз Меним азиз адамларымсыз. Онынъ ичюн тарлада парчалангъан айваннынъ этини ашаманъыз, оны копеклерге атынъыз.

23

Адалетлик акъкъында

23^1+Ошек ташыманъыз. Ялан шаатлыкъ этип, джинаетчиге къол тутманъыз.

2Чокълукънынъ пешинден яманлыкъкъа къошулманъыз, судда шаатлыкъ эткенде, чокълукъкъа къошулып, акъикъатны бозманъыз. 3+Фукъарени суд эткенинъизде, фукъарелигини аджып, ялан айтманъыз.

4+Эгер душманынънынъ джоюлгъан бугъасыны я да эшегини тапсанъыз, онъа кетиринъиз. 5Душманнынъ юк агъырлыгъындан йыкъылгъан эшегини корьсенъиз, душманнынъ янындан кечменъиз, эшегини котермеге онъа ярдым этинъиз.

6+Башкъа адамларнынъ ишлери киби, фукъаренинъ ишини де адалетли чезинъиз. 7+Ялан шаатлыкъны къабул этменъиз. Акълы ве къабаатсыз адамгъа олюм джезасыны тайинлеменъиз. Мен бу акъсызлыкъта къабаатлы олгъан адамны багъышламам. 8+Къапарлар алманъыз. Къапарлар корьген козьни кёр этелер, акълыларнынъ ишлерини терс айландыралар.

9+Кельмешекнинъ джаныны агъырттырманъыз, онъа залымлыкъ этменъиз. Сиз кельмешекнинъ алыны билесинъиз, чюнки Мысыр топрагъында озюнъиз кельмешеклер эдинъиз.

Единджи йыл ве единджи кунь акъкъында

10Алты йыл тарлаларынъызда ашлыкъ сачып, берекетини джыйынъыз, 11+единджи йылы исе халкъынъыздан олгъан факъыр-фукъарелер кечинсин деп, олардан къалгъаныны да кийик айванлар ашап битирсинлер деп, топрагъынъызгъа раатлыкъ беринъиз. Юзюм ве зейтюн багъларына да ойле япынъыз.

12+Алты кунь ишлеринъизни этинъиз, единджи куню исе раатлыкъ куню олсун. Бугъанъызнен эшегинъиз раатлансынлар, къулунъызнынъ огълу ве кельмешек нефес алсынлар.

13+Мен сизге бутюн айткъан шейлеримни тутунъыз. Башкъа аллаларнынъ адларыны анъманъыз, олар агъызларынъыздан чыкъмасын.

Учь буюк байрам акъкъында

14+Йылда учь кере Меним байрамларымны къайд этинъиз.

15+Маясыз Пишкен Пите Байрамыны япынъыз. Мен санъа эмир эткеним киби, Авив айында[*] тайинленген куньлерде еди кунь маясыз пишкен пите ашанъыз. Сиз Мысырдан бу айда чыкъып кеткен эдинъиз. Меним огюме кимсе бош къолнен кельмесин.

16+Тарлада сачкъан Биринджи Махсул Байрамыны япынъыз.

Тарладан бутюн берекетинъни джыйгъан сонъ, берекет джыйылув куньлерининъ сонъунда, Махсул Джыйылув Байрамыны япынъыз.

17+Йылда учь кере эписи акъайларынъыз РАББИ-ТААЛЯнънынъ юзю огюне кельсинлер.

18Манъа къурбан кетиргенинъизде, къурбаннынъ къаныны маялы отьмекке тёкменъиз. Байрам къурбанымнынъ ягъыны сабагъадже къалдырманъыз.

19+Ернинъ биринджи берекетинден энъ яхшы махсулларыны Алланъ олгъан РАББИнинъ Эвине кетиринъиз. Улакъны анасынынъ сютюнде пиширменъиз.

Ваделер ве насиатлар

20+Сени ёлда къорчаласын ве Мен санъа азырлагъан ерге алып барсын деп, Мен сенинъ огюнъден Мелегимни ёллайым. 21Онынъ юзю огюнде озюнъизни низамлы тутунъыз ве Онынъ сёзюни динъленъиз. Онъа къаршы инатланманъыз. О, Онда Меним Адым олгъаны ичюн, гуналарынъызны багъышламаз. 22+Эгер сиз Онынъ сёзюни динълеп, сизге бутюн айткъанларымны япсанъыз, Мен душманларынъызнынъ душманы олурым, сизге къаршы чыкъкъан адамларгъа къаршы чыкъарым. 23+Сизинъ огюнъден Мелегим кетип, сизни аморлыларгъа, хитлилерге, перизлилерге, ханаанлыларгъа, хивлилерге ве евуслыларгъа алып кеткенде, Мен бу халкъларны ёкъ этерим. 24+Сиз оларнынъ аллаларына табынманъыз, оларгъа хызмет этменъиз, ишлеринден орьнек алманъыз. Оларны парлап-парчаланъыз, пут ташларыны йыкъынъыз.

25+РАББИге, сизинъ Алланъызгъа хызмет этинъиз. О вакъыт О, сизинъ отьмегинъизни ве сувунъызны багъышлап, хасталыкъларны сизден узакълаштырыр. 26+Сизинъ топрагъынъызда апайларынъызнынъ даа догъмагъан балалары тюшмезлер, къадынлар баласыз олмаз, омюрлеринъиз узакъ олур. 27+Мен ойле япарым ки, сизлер кельмезден эвель, адамлар Менден отьлерини патлатып шашмалайджакълар, душманларынъызны сизден къачмагъа меджбур этерим. 28+Огюнъизден азманларны ёлларым, олар юзюнъиз огюнден хивлилерни, ханаанлыларны ве хитлилерни къуварлар. 29+Амма топракъ бошамасын ве кийик айванлар чокълашмасынлар деп, юзюнъиз огюнден оларны бир йыл ичинде къуваламам. 30Сизлер бу топракъны толдурмакъ ичюн баягъы артып чокълашмагъанынъыздже, оларны сизден яваш-яваш къуварым.

31+Сынъырларынъызны Къызыл денъизден башлап, фелестинлилернинъ денъизинедже[*] ве сахрадан башлап, улу Фират дерьясынадже кечиририм. Бу ернинъ сакинлерини сизге берерим, ве сиз оларны юзюнъиз огюнден къуварсынъыз. 32Не оларнен, не аллаларынен анълашма тизменъиз. 33+Сизни Манъа къаршы гунагъа батырмамакъ ичюн, олар топрагъынъызда яшамасынлар. Эгер сиз оларнынъ аллаларына хызмет этсенъиз, бу сизге къапкъан олур.

24

Къурбанлыкъ огюнде халкънынъ ваделери

24^1+РАББИ Мусагъа бойле деди:

– Харунны, Надавны, Авихуны ве Исраильнинъ етмиш акъсакъалларыны янынъа алып, РАББИге котериль. РАББИге узакътан ибадет этинъиз. 2РАББИнинъ янына Муса бир озю кельсин, олар исе якъын кельмесинлер, халкъ да онен котерильмесин.

3+Муса келип, халкъкъа РАББИнинъ эписи сёзлерини ве эмирлерини айтып берди. Бутюн халкъ да бир сеснен:

– РАББИнинъ сёзюни тутып, бутюн айткъанларыны япармыз, – деди.

4Муса РАББИнинъ эписи сёзлерини язып къойды. Сонъ саба танъда турып, байыр тюбюнде къурбан ерини къурды ве Исраиль къабилелерининъ сайысына коре он эки таш къойды. 5Сонъ исраилли огъланларгъа, РАББИге бутюнлей якъылгъан къурбанларыны чалмагъа ве таналарны сойып аманлыкъ къурбанларыны чалмагъа эмир этти. 6Муса къаннынъ ярысыны савутларгъа джыйды, къалгъаныны къурбан ерине пускюртти. 7Сонъ Васиет Китабыны алды ве эшиттирип халкъкъа окъуды. Халкъ:

– РАББИнинъ сёзюни тутып, Онынъ бутюн айткъанларыны япармыз, – дедилер.

8+Муса савутлардаки къанны алып, халкъкъа пускюртти ве:

– Бу – бутюн айтылгъан шейлер акъкъында РАББИ сизлерге эткен васиетнинъ къаны, – деди.

9Сонъ Муса, Харун, Надав, Авиху ве Исраильнинъ етмиш акъсакъалы байыргъа котерильдилер ве 10+Исраильнинъ Алласыны корьдилер. Онынъ аякъларынынъ тюбюнде темиз кок якъуттан япылгъан, кок дайын тер-темиз олгъан мейданчыкъкъа ошагъан бир шей бар эди. 11Исраилли башлыкълар Алланы корьген олсалар да, Алла оларгъа бир зарар кетирмеди. Башлыкълар анда ашап-ичтилер.

Муса Синай дагъы устюнде

12+РАББИ Мусагъа бойле деди:

– Меним огюме байыргъа чыкъ да, мында ол. Исраиллилерни огретмек ичюн, Мен Къанун ве эмирлерни яздым. Оларны Мен санъа къаядан кесильген ташларнен берабер берерим.

13+Муса ярдымджысы Ехошуанен барып, Алланынъ байырына котерилип башлады. 14Акъсакъалларгъа исе:

– Биз къайтмагъандже, мында къалып турунъыз. Мына сизлернен Харун ве Хур къалалар. Кимде насыл дава олса, оларгъа барсын, – деди.

15Муса байыргъа чыкъкъан сонъ, байырнынъ устюни булут сарды. 16Алланынъ Шурети Синай дагъына энди, ве онынъ устюни алты кунь булут къаплады, единджи куню исе РАББИ булутнынъ ичинден Мусаны чагъырды. 17+Байыр тёпесинде олгъан Алланынъ Шурети исраиллилерге алевленип янгъан атеш киби корюне эди. 18+Муса, булутнынъ ортасына кирип, байыргъа чыкъты. Байыр устюнде Муса къыркъ кунь ве къыркъ гедже къалды.

25

Корюшюв Чадыры ичюн бахшышлар акъкъында

25^1РАББИ Мусагъа даа бойле деди:

2– Исраиль огъулларына айт ки, олар Манъа бахшышлар кетирсинлер. Эр джаны истеген адамдан Манъа бахшышлар алынъыз. 3Олардан сиз аладжакъ бахшышлар булардыр: алтын, кумюш, тунч, 4мор, мавылы къырмызы ве ачыкъ къырмызы юнь, индже ишленген кетен ве эчки юнюнден япылгъан безлер; 5къойларнынъ дибагъ этилип къырмызы ренкке боялангъан терилер ве индже ишленген терилер, акация тереклери; 6къандиль ичюн зейтюн ягъы, чешит тюрлю шейлерни ягъламакъ ичюн зейтюн ягъына къошулгъан гузель къокъулы шейлер ве якъмакъ ичюн къокъулы отлар; 7эфод ве кокректеки торба ичюн шохам деген къыйметли ташлар ве дигер, козьлерге къоюлгъан къыйметли ташлар. 8+Исраиллилер Манъа Азиз Ерни къурсунлар, ве Мен оларнынъ араларында яшарым. 9Эписини Мен санъа шимди косьтереджек планларыма коре этинъиз. Мескенни ве онынъ эписи алетлерини япынъыз.

Васиет Сандыгъы акъкъында

10+Акация терегинден Сандыкъ яп. Онынъ узунлыгъы 1,25 метр олсун, кенълигинен юксеклиги 0,75 метр[*] олсун. 11Ичини ве тышыны темиз алтыннен къапла, чевре-четинде тёпеден орьнекли чембер яса. 12Алтынны иритип, дёрт алтын алкъа яп да, оларны ашагъыдаки дёрт кошесине туттур: эки алкъа бир тарафындан олсун, эки алкъа да экинджи тарафындан олсун. 13Акация терегинден сырыкълар яса, оларны да темиз алтыннен къапла. 14Сырыкъларны, оларнынъ ярдымынен Сандыкъны ташымакъ ичюн, онынъ четлеринден, алкъалардан кечир. 15Сырыкълар Сандыкънынъ алкъаларында даима кечирильген олсунлар, оларны андан алмагъа олмай. 16Сандыкънынъ ичине Мен санъа береджек Шаатлыкъны къой.

17Сандыкънынъ къапагъыны – Мерамет Ерини – темиз алтындан яса: узунлыгъы 1,25 метр, кенълиги исе 0,75 метр олсун. 18Мерамет Еринен эки Керувлар бир кесек алтындан япылып, Керувларны дёгюльген шекильде Мерамет Ерининъ эки четинден яса. 19Бир Керувны бир четинден, экинджи Керувны экинджи четинден яса. Оларны ойле яп ки, къапакънынъ эки четинден тюртип чыкъсынлар. 20Керувларнынъ къанатлары Мерамет Ерининъ тёпесини къаплап, юкъары котерильген олсунлар. Бетлеринен бири-бирине къаршы турып, Керувлар Мерамет Ерине тараф бакъсынлар. 21+Къапакъны – Мерамет Ерини – Сандыкънынъ устюне къой. Сандыкънынъ ичине исе Мен санъа береджек Шаатлыкъны къой. 22+Анда Мен сеннен корюшеджегим ве Шаатлыкъ Сандыгъынынъ устюнде олгъан эки Керувнынъ арасындан, Мерамет Ерининъ устюнден, исраиллилер ичюн эписи эмирлеримни санъа айтаджагъым.

Раббининъ булунувыны косьтерген пителери ичюн олгъан стол акъкъында

23Акация терегинден стол яса. Онынъ узунлыгъы бир метр, кенълиги ярым метр, юксеклиги де 0,75 метр[*] олсун. 24Оны темиз алтыннен къапла, чевре-четинде де орьнекли алтын чембер яса. 25Чевре-четинде авуч кенълигинде[*] рейка яп, рейканынъ чевре-четине исе алтын чембер яса. 26Стол ичюн дёрт алтын алкъа ясап, оларны дёрт кошесинден, дёрт аягъына пекит. 27Алкъалар, рейканынъ янында олып, тышарыгъа бакъмакъ кереклер: столны ташымакъ ичюн, оларгъа сырыкълар кечириледжек. 28Сырыкъларны акация терегинден ясап, темиз алтыннен къапла. Оларнынъ ярдымынен столны ташырлар. 29Стол ичюн темиз алтындан, ичерлик бахшышларыны кетирмек ичюн, чанакълар ве пиалалар, гугюмлер ве мешребелерни яп. 30+Столнынъ устюне, Меним козюм огюне даима Меним булунувымны косьтерген пителерни къой.

Къандиль акъкъында

31Темиз алтындан къандиль яп. Бу къандиль бир кесек маденден дёгюлип япылмакъ керек. Темели ве сапы, лампатлар къоймакъ ичюн чаначыкълары, гоньджелери ве чечеклери алтыннынъ бир бутюн кесегинден япылсынлар. 32Сапынынъ четлеринден алты пытакъ чыкъсын: учь данеси къандильнинъ бир тарафындан, учь данеси де экинджи тарафындан. 33Бадем чечегине ошагъан учь чаначыкъ, гоньджелери ве чечеклеринен берабер бир пытакъта олсун, бадем чечегине ошагъан учь чаначыкъ да, гоньджелери ве чечеклеринен экинджи пытакъта олсун. Къандильден чыкъкъан эписи пытакълар да айны ойле олсун. 34Къандильнинъ сапында исе бадем чечегине ошагъан, гоньджелери ве чечеклеринен олгъан дёрт чаначыкъ олмакъ керек. 35Олар къандильнинъ алты пытагъы чыкъкъан ерлеринде олсунлар. Эки пытакъ чыкъкъан еринде бир гоньдже, даа эки пытакъ чыкъкъан еринде экинджи гоньдже, даа эки пытакъ чыкъкъан еринде де учюнджи гоньдже. 36Эм гоньджелери, эм пытакълары къандильнинъ сапындан чыкъмакъ кереклер. О, бир бутюн кесектен олып, темиз алтындан япылсын. 37Онъа еди лампат ясап, лампатларнынъ огдеки тарафыны ярыкълатсынлар деп, оларны къандиль устюне къой. 38Лампатлар ичюн машачыкъларны ве табачыкъларны темиз алтындан яса. 39Къандильни, бутюн бу алетлеринен, 30 кило[*] темиз алтындан япсынлар. 40+Бакъ, Мен санъа байырда насыл косьтерген олсам, эр бир шейни тыпкъы ойле де яп.

26

Мескен акъкъында

26^1Мескенни он дане индже ишленген кетенден ве мор, мавылы къырмызы ве ачыкъ къырмызы юньден япылгъан безлерден яса. Оларнынъ устьлерине усталыкънен Керувларны нагъышла. 2Эр безнинъ узунлыгъы 14 метр олсун, кенълиги – эки метр[*]. Эписи безлер бир ольчюде олсун. 3Беш безни бири-бирине тиктир, къалгъан беш безни де бири-бирине тиктир. 4Бири-бирине тикильген биринджи безлернинъ бир четинден мор безден ильмеклер яса, экинджи бири-бирине тикильген безлернинъ бир четинден де ойле яп. 5Биринджи тикильген безлерге 50 ильмек яса, экинджи бири-бирине тикильген безлернинъ четине де 50 ильмек яса. Ильмеклер бири-бирине къаршы олмакъ кереклер. 650 дёгмени алтындан япып, дёгмелернен безлерни бири-бирине дёгмеле де, бир бутюнлик олур. 7Мескеннинъ устюни къапатмакъ ичюн, эчки юнюнден безлер яп. Безлер он бир дане олсун. 8Бир безнинъ узунлыгъы 15 метр олсун, кенълиги эки метр[*] – бу бир без. Эписи он бир безнинъ ольчюси бир олсун. 9Беш безни бири-биринен айры тиктир, къалгъан алты безни де бири-бирине айры тиктир. Алтынджы безни экиге къатла, о, Мескеннинъ огюни къапатсын. 10Безнинъ бир парчасыны башкъасынен багъламакъ ичюн, экисининъ четлеринде 50-шер ильмек яп. 1150 дане тунч дёгме япып, оларны ильмеклерге кечир де, экиси бир бутюнлик олсун деп, безлернинъ эки парчасыны дёгмеле. 12Мескеннинъ арттаки диварындан асылгъан безнинъ бир къысмындан, четтеки безнинъ ярысы ерде ятсын. 13Эчки юнюнден япылгъан без, ондан ашагъы олгъан индже ишленген кетенден япылгъан безден, Мескенни бутюнлей къапатмакъ ичюн, ярымшар метр асылгъан олсун. 14+Тёпесинден даа эки орьтю яп – бири къойнынъ дибагъ этилип къырмызы ренкке боялангъан терисинден, экинджи исе индже ишленген терилерден.

15Мескен ичюн акация терегинден черчиве яса, олар догъру турсунлар. 16Оларнынъ узунлыгъы беш метр, кенълиги – 0,75 метр[*] олсун. 17Эр бир черчивенинъ ашагъы къысмында эки багълама яп. Мескеннинъ эписи черчивелеринде ойле яп. 18Мескеннинъ дженюбий тарафы ичюн 20 черчиве, 19бу 20 черчиве тюбюне кумюштен япылгъан 40 темель яса: бир черчиве тюбюне эки темель, черчивенинъ эки багъламасы тюбюне бирер дане олсун. 20Мескеннинъ шималь тарафы ичюн де 20 черчиве яса. 21Оларнынъ тюбюне де кумюштен япылгъан 40 темель яса: бир черчиве тюбюне эки темель, черчивенинъ эки багъламасы тюбюне бирер дане олсун.

22Мескеннинъ арттаки дивары ичюн, гъарп тарафындан алты черчиве яса. 23Арттаки тарафынынъ кошелери ичюн даа эки черчиве яса. 24Черчивелер эки къатлы олмакъ керек. Оларнынъ тюплери бири-бирине багълансын, тёпелери бир алкъагъа багълансын, экиси ичюн ойле олсун. Олар эки кошеде турсунлар. 25Бойлеликнен, секиз черчиве олур, оларнынъ тюплерине де кумюштен япылгъан он алты темель яса: бир черчиве тюбюне эки темель олсун. 26Акация терегинден сырыкълар яса. Мескеннинъ бир тарафындаки черчивелери ичюн – беш сырыкъ, 27экинджи тарафындаки черчивелери ичюн – беш сырыкъ яса ве гъарпкъа бакъкъан арттаки тараф ичюн – беш сырыкъ яса. 28Ичеридеки сырыкъ черчивелерининъ орталарындан башындан сонъунадже кечеджек. 29Черчивелерини алтыннен къапла. Сырыкъларны кечирмек ичюн алкъаларны алтындан яп. Сырыкъларны алтыннен къапла.

30Мескенни санъа байырда косьтерильгени киби къой.

31+Мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юньден ве индже ишленген кетенден перде яп, онынъ устюне усталыкънен Керувларны нагъышла. 32О пердени, акация терегинден ясалгъан, алтыннен къаплангъан, устьлеринде алтын ченгеллери олгъан ве кумюштен ясалгъан дёрт темель устюне тургъан дёрт дирек устюне ас. 33+Пердени ченгеллерге ас, ве анда, онынъ артына, Шаатлыкъ Сандыгъыны кирсет. Перде Мукъаддес Ерни Энъ Мукъаддес Ерден айырыр. 34Энъ Мукъаддес Ерде тургъан Шаатлыкъ Сандыгъынынъ устюне Мерамет Ери олгъан къапакъны къой. 35Перденинъ огюнде столны ве столнынъ къаршысына къандильни къой. Къандильни Мескеннинъ дженюп тарафында, столны шаркъий тарафында къой.

36Мескеннинъ къапусы ичюн мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юньден ве индже ишленген кетенден нагъышлангъан перде яп. 37Перде ичюн алтын ченгеллерни ве акация терегинден беш дирек яса. Диреклерни алтыннен къапла ве оларнынъ тюбюне беш тунч темель яп.

27

Къурбан ери акъкъында

27^1Акация терегинден дёрткоше къурбан ерини яп. Узунлыгъынен кенълиги эки бучукъ метр олсун, юксеклиги бир бучукъ метр[*] олсун. 2+Къурбан еринен бойнузларны бир бутюн агъач кесегинден япып, бойнузлары дёрт кошесинден тюртип чыкъсын. Бутюн ерни тунчнен къапла. 3+Къурбан ери ичюн куль къопкъалары, куречиклер, чанакълар, сенеклер ве комюр табакъларыны яп – эписи алетлерни тунчтан яса. 4Онъа тунчтан чильтернинъ бир чешити олгъан пармакълыкъ яп. Дёрт кошесинде дёрт тунч алкъа яса. 5Чильтерни къурбан ерининъ ашагъы кенарындан ойле къой ки, ортасына къадар етсин. 6Къурбан ери ичюн акация терегинден сырыкълар яса да, оларны тунчнен къапла. 7Къурбан ерини ташыгъанда, сырыкъларны онынъ эки четинден алкъаларгъа кечир. 8Къурбан ерини тахтадан яп, ичи къувуш олсун. Байырда санъа косьтерильгени киби, оны ойле де яп.

Мескен азбары акъкъында

9Сонъ Мескеннинъ азбарыны яса. Азбарнынъ дженюп тарафы ичюн индже ишленген кетенден безлер яп. Узунлыгъы азбар бою 50 метр[*] олсун. 10Безлерни асмакъ ичюн, 20 дирек яса, диреклер тюбюне 20 тунч темель яп. Диреклердеки ченгеллернен багъламалар кумюштен олсун. 11Шималь тарафындан айны ойле олсун – узунлыгъы 50 метр олгъан безлер. Безлерни асмакъ ичюн, 20 дирек яса, диреклер тюбюне 20 тунч темель яп. Диреклердеки ченгеллернен багъламалар кумюштен олсун. 12Азбарнынъ гъарбий тарафындан олгъан кенълигине исе безлернинъ узунлыгъы 25 метр[*] олсун. Безлер ичюн он дирек олсун, бу диреклернинъ тюбюнде де он темель ясалсын. 13Азбарнынъ огюнден, шаркъий тарафындан олгъан кенълигине безлернинъ узунлыгъы 25 метр олсун. 14Киришнинъ бир тарафы ичюн безлернинъ кенълиги еди бучукъ метр[*] олып, олар ичюн учь темели олгъан учь дирек олсун. 15Экинджи тарафына да безлернинъ кенълиги еди бучукъ метр олып, олар ичюн учь темели олгъан учь дирек олсун. 16Азбарнынъ къапусына исе безнинъ кенълиги он метр[*] олсун. О, мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юньден ве индже ишленген ве нагъышлангъан кетенден олсун. Безни асмакъ ичюн дёрт темели олгъан дёрт дирек олсун. 17Азбарнынъ чевре-четинде олгъан диреклердеки багъламаларнен ченгеллери кумюштен, темеллери исе тунчтан олсун. 18Азбарнынъ узунлыгъы – 50 метр, кенълиги – 25 метр олсун. Азбарнынъ четлеринден индже ишленген кетенден япылгъан, тунч темеллердеки диреклерде асылгъан, юксеклиги эки бучукъ метр олгъан безлер олсун. 19Къулланмакъ ичюн япылгъан Мескендеки эписи алетлер, оны туткъан эписи къазычыкълар, азбарнынъ безлерини туткъан къазычыкълар да тунчтан олсун.

Къандиль акъкъында эмир

20Исраиль огъулларына эмир эт ки, олар санъа, орталыкъны ярыкълаткъан лампатлар даима якъылып турсун деп, келиде басылгъан темиз зейтюн ягъыны кетирсинлер. 21+Харун ве онынъ огъуллары Корюшюв Чадырында, Шаатлыкъ Сандыгъыны сакълагъан перденинъ огюнде, РАББИнинъ огюнде къандильни акъшамдан сабагъадже якъсынлар. Бу исраиллилерге ве оларнынъ эвлятларына эбедий низамнамедир.

28

Баш руханий Харуннынъ урбасы акъкъында

28^1Исраиль огъулларындан олгъан Харун агъанъны ве огъланларыны озюнъе чагъыр. Харун ве онынъ Надав, Авиху, Элазар ве Итамар деген огъуллары Меним руханийлерим олсунлар. 2Шурет ве улу шанлыкъ ичюн Харун агъанъа азиз урбалар яп. 3Мен акъыл-идракъ берген эписи усталаргъа айт, Харун Меним баш руханийим олсун деп, оны айырып азиз этмек ичюн, олар онъа азиз урбалар тиксинлер. 4Олар тикеджек урбалар булардыр: кокректеки торба, эфод, усть урба, нагъышлангъан тюп урба, чалма ве бель къушагъы. Агъанъ Харун ве онынъ огъуллары Меним руханийлерим олсун деп, оларгъа азиз урбалар тиксинлер. 5Усталар мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юнни, индже ишленген кетенни ве алтынны алсынлар.

6Алтындан, мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юньден ве индже ишленген кетенден усталыкънен эфодны япсынлар. 7О, багълы олсун деп, онынъ уджларында бири-бирине багълагъан, омузлардан кечирильген, эки къушачыкъ олмакъ керек. 8Эфоднынъ устюнден кийильген къушакъ да, тамам эфод киби, алтындан, мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юньден ве индже ишленген кетенден япылмакъ керек.

9Эки шохам деген къыйметли ташны ал да, оларнынъ устюнде Исраиль огъулларынынъ адларыны ой. 10Алты ад бир таш устюнде, алты ад экинджи таш устюнде, яшларына коре, буюгинден кичигинедже олсун. 11Ташнен чалышкъан уста тамгъалар ойгъан киби, ташлар устюнде Исраиль огъулларынынъ адларыны ой да, оларны ювагъа отурт. 12Бу эки ташны эфоднынъ къушачыкъларына къой: бу ташлар Исраиль огъулларына хатырлатма олсун. Бу адларны, хатырлатма олсун деп, Харун РАББИнинъ огюнде эки омузындаки къушачыкъларда ташыр. 13Даа алтындан юваларны яса. 14Темиз алтындан эки зынджырчыкъ яса. Олар орюльген шекильде япылып, къушачыкъларнынъ огдеки тарафына, юваларгъа пекитильсин.

Кокрек торбасы акъкъында

15Къарар чыкъарыладжакъ вакъытта кийильген кокректеки торбаны усталыкънен яса. О да, тамам эфод киби, алтындан, мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы тюсте олгъан юньден ве индже ишленген кетенден япылмакъ керек. 16Онынъ узунлыгъынен кенълиги бирер къарыш[*] олып, о, дёрткоше ве эки къатлы олмакъ керек. 17+Онынъ устюндеки юваларгъа дёрт сырагъа сыралап, ташларны къой. Якъут, сары якъут, зумрут ташлары – бу биринджи сыра. 18Экинджи сыра: карбункул, кок якъут ве эльмаз. 19Учюнджи сыра: яхонт, агат, аметист. 20Дёртюнджи сыра: хризолит, шохам, яспис. Эписи ташларны алтын юваларгъа къой. 21Исраиль огъулларынынъ он эки адына коре бу ташлар он эки дане олсунлар. Эр бир таш устюне, тамгъада олгъаны киби, он эки къабиленинъ бирер ады оюлмакъ керек.

22Кокрек торбасы ичюн темиз алтындан йип дайын орюльген шекильде зынджырчыкълар яп. 23Алтындан эки алкъа япып, оларны кокректеки торбанынъ эки уджуна пекит де, 24орюльген алтын зынджырчыкъларны кокректеки торбанынъ уджларында олгъан эки алкъагъа кечир. 25Зынджырчыкъларнынъ эки бош уджуны эки ювагъа пекитип, эфод къушачыкъларынынъ огдеки тарафына пекит. 26Даа эки алкъа япып, оларны кокректеки торбанынъ эфодгъа яткъан тарафындаки эки уджуна пекит. 27Ондан сонъ алтындан даа эки алкъа яп да, оларны тамам эфоднынъ къушачыгъы устюнден кельген тикишнинъ янында, эфоднынъ эки къушачыкънынъ тюбюне, ог тарафындан пекит. 28Кокректеки торбанынъ алкъаларыны эфоднынъ алкъаларына мор юньден ишленген йипнен багъласынлар. О, эфод къушагъынынъ устюнден олсун ве эфоднынъ устюнден тюшмесин.

29Харун Мукъаддес Ерге киргенде, РАББИнинъ огюнде даимий хатырлатма киби, Исраиль огъулларынынъ адларыны юреги янында, суд этмек ичюн кокректеки торбанынъ устюнде ташыйджакъ. 30+Махкеме кокректеки торбасына Ур ве Тум[*] алетлерини къой, ве олар, Харун РАББИнинъ огюне Мукъаддес Ерге киргенде, онынъ юреги янында олурлар. Бойлеликнен, Харун РАББИнинъ огюнде, юреги янында даима Исраиль огъулларынынъ махкеме алетлерини ташыйджакъ.

Руханийлер ичюн олгъан урба

31Эфоднынъ тюбюнден кийильген руханийнинъ урбасыны мор тюсте эт. 32Бу урбада, баш кирсетмек ичюн, агъыз олсун, агъызнынъ четлери тифтильмесин деп, пекинген олсун. 33Этегинде бойдан-бой мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юньден ве индже ишленген кетенден нарчыкълар япып ас, араларындан да бойдан-бой алтын чанъчыкъларны къой. 34Руханийнинъ усттеки урбасынынъ этегинде бойдан-бой алтын чанъчыкъ ве нарчыкъ, алтын чанъчыкъ ве нарчыкъ олсун. 35Бу урбаны Харун ибадет эткенде киеджек. Харунгъа ольмемек ичюн, о, Мукъаддес Ерге, РАББИнинъ огюне киргенде ве чыкъкъанда, чанъчыкълар чынъласын.

36+Темиз алтындан тегиз тахтачыкъ яп да, онынъ устюне, тамгъа устюне оюлгъаны киби, «РАББИнинъ азизлиги» сёзлерини ой. 37Оны мор йипнен чалма устюне багълап къой, чалманынъ огюнде олсун. 38+Тахтачыкъ Харуннынъ манълайында олсун. Исраиллилер бахшышларны айырып азиз эткенде, эр бир япкъан янълышларыны Харун бойнуна алыр. РАББИ оларгъа даима яхшы бакъсын деп, тегиз тахтачыкъ эр вакъыт Харуннынъ манълайында олсун.

39+Индже ишленген кетенден тюп урбаны ве сарыкъны яп. Даа нагъышлангъан къушакъны яп. 40Харуннынъ огъулларына да халатлар, къушакълар ве шурет ве улу шанлыкъ ичюн башларына сарыкълар яп. 41Эписи урбаларны Харун агъанъа ве онынъ огъулларына кийдир, башларыны зейтюн ягъынен ягъла, руханийлик вазифесине къой ве айырып азиз эт. Сонъ олар Меним руханийлерим олурлар.

42Оларгъа даа белинден янбашларына къадар беденлерини къапаткъан кетенден япылгъан тюбюнден кийильген штан яп. 43Харуннен огъуллары, Корюшюв Чадырына киргенде, я да Мукъаддес Ерде ибадет этмек ичюн къурбан ерине якъынлашкъанда, башларына беля кетирмемек ве ольмемек ичюн, бу урбалар оларнынъ устюнде олсунлар. Бу – Харун ве онынъ эвлятлары ичюн эбедий низамнамедир.

29

Руханийлик акъкъында

29^1Олар Меним руханийлерим олсунлар деп, сен оларны мына бойле айырып азиз этмек керексинъ: бир яш бузавны ве эки къусурсыз къочкъарны сайлап ал, 2+маясыз пишкен пителер, ягънен басылгъан маясыз пителер, пишкен сонъ устьлерине ягъ сюртюльген маясыз пителерни ал. Оларны энъ яхшы богъдай унундан пишир. 3Оларны бир сепетке къойып, сепетни ве тананен эки къочкъарны кетир. 4Харуннен огъулларыны Корюшюв Чадырынынъ къапусы огюне кетирип, оларны ювундыр. 5Хусусий урбаларны алып, Харуннынъ устюне халатны, усть урбаны, эфодны, кокректеки торбаны кийдирип, белини эфоднынъ къушагъынен багъла. 6Башына чалманы кийдир, чалманынъ устюне Азизлик Таджыны пекит. 7+Бир шей сюртмек ичюн ягъны ал да, онынъ башына тёкип, ягъла. 8Огъулларыны да кетирип, устьлерине халатларны кийдир, 9башларына сарыкъ багъла. Харун ве огъулларынынъ беллерине къушакълар багъла. Эбедий низамнаме боюнджа руханийлик оларнынъ оладжакътыр. Бойле эттирип, Харуннен огъулларыны руханийликке айырып азиз эт.

10Корюшюв Чадыры янына тананы кетирип, Харуннен огъуллары онынъ башына къолларыны къойсунлар. 11РАББИнинъ огюнде, Корюшюв Чадыры янында тананы сой. 12+Пармагъынъны тананынъ къанына батырып, къурбан ерининъ бойнузына сюрт. Къалгъан къанны къурбан ерининъ тюбюне тёк. 13+Ич алетлерининъ бутюн ягъыны ве къара джигернинъ энъ яхшы къысмыны, эки буйрегини ягъларынен берабер ал да, къурбан еринде якъ, тютюни Манъа котерильсин. 14+Тананынъ этини, терисини ве ич алетлеринен ичеклерини алып, ордудан тыш олгъан ерде якъ. Бу – гуна ичюн къурбан.

15Бир къочкъарны ал да, Харуннен огъуллары онынъ башына къолларыны къойсунлар. 16Къочкъарны сой ве къанындан алып, къурбан ерининъ эписи тарафларына пускюрт. 17Сонъ къочкъарны парчалап, ич алетлеринен тизлерини юв да, оларны парчалангъан къысымларына ве башына къой. 18+Къочкъарны бутюнлей къурбан ери устюнде якъ, тютюни Манъа котерильсин. РАББИ ичюн бутюнлей якъылгъан бу къурбан – тынчландыргъан, мунис къокъу джайраткъан, РАББИге атеште якъылгъан къурбандыр.

19Экинджи къочкъарны да ал, Харуннен огъуллары онынъ башына къолларыны къойсунлар. 20Къочкъарны сойып, къанындан ал да, Харуннынъ ве огъулларынынъ онъ къулагъынынъ мемелерине, онъ къолларынынъ баш пармакъларына ве онъ аякъларынынъ баш пармакъларына сюрт. Къалгъан къанны къурбан ерининъ чевре-четине пускюрт. 21Сонъ къурбан ерининъ устюндеки къаннен берабер бир шей ягъламакъ ичюн ягъны ал да, оны Харуннынъ устюне ве онынъ урбаларына, огъулларынынъ устюне ве оларнынъ урбаларына пускюрт. Бойле эттирип, сен Харунны ве онынъ урбаларыны, онен берабер огъулларыны ве оларнынъ урбаларыны айырып азиз этерсинъ.

22Къочкъарнынъ ягъыны, къуйрукъ ягъыны, ич ягъыны, къара джигернинъ энъ яхшы къысмыны, эки буйрегини ягъларынен берабер ве онъ янбашыны ал. Бу – руханийлерни айырып азиз этмек ичюн къочкъардыр. 23Бир маясыз пишкен питени, ягънен басылгъан маясыз питени, пишкен сонъ устюне ягъ сюртюльген маясыз питени де РАББИнинъ огюнде олгъан сепеттен ал. 24Буларны эписини Харуннен огъулларынынъ къолларына бер. Олар буларны, РАББИге хусусий бахшыш багъышлагъанда, РАББИнинъ огюнде котерсинлер. 25+Сонъ буларны эписини оларнынъ къолларындан ал да, къурбан ерининъ устюнде, бутюнлей якъыладжакъ къурбаннен берабер, РАББИнинъ огюнде хош къокъулар джайрасын деп, якъ. Бу – РАББИге атеште якъылгъан къурбан. 26Харунны айырып азиз этмек ичюн, къочкъарнынъ кокрек кемигиндеки этни алып, оны РАББИге багъышлагъанда, РАББИнинъ огюнде котер. Бу сенинъ пайынъ олур.

27Харун ве огъуллары ичюн къочкъарнынъ эки къысмыны: котерильген кокрек кемигиндеки этни ве онъ янбашыны айырып азиз эт. 28Келеджекте, исраиллилер РАББИге къочкъарны къурбан чалып, аманлыкъ къурбанларыны я да котерильген бахшышларыны бергенде, кокрекнен онъ янбашы даима Харуннынъ ве огъулларынынъ пайы олсун.

29+Харун ичюн тикильген азиз урбалар онынъ эвлятларына кечеджек. О, оларны бу урбаларда ягълап, оларгъа руханийликни береджек. 30Корюшюв Чадырына кирип, Мукъаддес Ерде РАББИге ибадет этмек ичюн, Харуннынъ огъулларындан олгъан янъы баш руханий еди кунь девамында бу урбаларны кийсин.

31Руханийлерни айырып азиз этмек ичюн къочкъарны алып, этини азиз ерде пишир. 32Харуннен огъуллары бу къочкъарнынъ этини ве сепеттеки пителерни Корюшюв Чадырынынъ къапусы янында ашасынлар. 33+Оларгъа руханийликни бермек ве оларны айырып азиз этмек ичюн кетирген багъышлав бахшышларыны ве къурбанларыны тек олар ашамакъ мумкюн. Башкъа кимсенинъ буларны ашамагъа акъкъы ёкъ, чюнки о – азизлик. 34Къочкъарнынъ этинден ве пителерден сабагъадже бир шей къалса, къалгъаныны атеште якъ: оны ашамагъа олмай, чюнки о – азизлик.

35Харуннен ве огъулларынен эписини тамам Мен санъа эмир эткеним дайын яп. Еди кунь девамында оларны руханий эт. 36+Эр кунь бир тана сойып, гуналар ичюн багъышлав къурбаныны чал. Къурбан ерини темизлемек ичюн, гуналар ичюн къурбанны чал. Сонъ оны ягълап айырып азиз эт. 37+Еди кунь девамында къурбан ерини бойле темизле ве айырып азиз эт. Сонъ къурбан ери улу азизлик олур. Онъа тийген эр шей азиз олур.

Эр кунь чалынгъан къурбанлар акъкъында

38Къурбан ерине кетиреджек къурбанларынъ будыр: даима, эр кунь эки баш бир яшлы къусурсыз олгъан къойларны, 39бир къойны сабадан, экинджисини – акъшам кетир. 40Бир къойнен берабер бир чанакъ богъдай унунен къарыштырылгъан ярым чанакъ темиз зейтюн ягъыны ве ичерлик бахшышы ичюн ярым чанакъ[*] шарап кетир. 41+Экинджи къойны акъшам къурбан чал, оны да сабадакине ошагъан ун бахшышынен ве айны ойле ичерлик бахшышынен берабер кетир. Бу – РАББИ ичюн тынчландыргъан, мунис къокъудыр, Онъа атеште якъылгъан къурбандыр.

42Эр бир кунь несильден несильге бутюнлей якъылгъан къурбанны бойле чалынъыз. Оны РАББИнинъ огюнде, Корюшюв Чадырынынъ къапусы огюнде чалынъыз. Анда Мен сизлернен корюшип лаф этерим. 43Анда исраиллилернен корюширим, Меним Шуретим бу ерни мукъаддес этер. 44Корюшюв Чадырыны ве къурбан ерини айырып азиз этерим. Харуннен огъулларыны да, олар Манъа руханийлик этсинлер деп, айырып азиз этерим. 45+Шу вакъыт исраиллилернинъ арасында яшарым ве оларнынъ Алласы олурым. 46Сонъ исраиллилер, Мен – РАББИ, оларнынъ Алласы олгъанымны билирлер. Араларында яшамакъ ичюн, Мен оларны Мысыр топрагъындан чыкъардым. Мен – РАББИ, исраиллилернинъ Алласы.

30

Къокъулы отларны якъмакъ ичюн ер акъкъында

30^1Акация терегинден къокъулы отларны якъмакъ ичюн ерни яп. 2+Узунлыгъынен кенълиги ярым метр олсун. О, дёрткоше олмакъ керек. Юксеклиги бир метр[*] олсун. Ондан бойнузлар тюртип чыкъмакъ керек. 3Онынъ тёпесини, четлерининъ чевре-четини ве бойнузларыны темиз алтыннен къапла. Устюне чевре-четине алтын чембер яп. 4Алтындан эки алкъа япып, оларны чембернинъ тюбюнде эки четинден пекит. Отларны якъмакъ ерини ташымакъ ичюн алкъалардан сырыкъларны кечир. 5Сырыкъларны акация терегинден япып, алтыннен къапла. 6+Отларны якъмакъ ичюн ерни Шаатлыкъ Сандыгъыны къапаткъан перденинъ огюне къой. О, Шаатлыкъ Сандыгъынынъ къапусына – Мерамет Ерине къаршы турсун. Анда Мен сеннен корюширим. 7Эр саба лампатларны азырлагъанда, Харун онынъ устюнде къокъулы отларны якъсын. 8Акъшам да, лампатларны якъкъанда, оларны якъсын. Къокъулы отлар РАББИнинъ огюнде несильден несильге якъылсынлар.

9+Бу ернинъ устюнде башкъа отларны якъманъыз, эм де бутюнлей якъыладжакъ къурбанны, пите ве ичерлик бахшышларыны кетирменъиз.

10+Йылда бир кере Харун гуна багъышлав къурбаныны чалып, къанны отларны якъмакъ ерининъ бойнузларына сюртип, оны айырып азиз этсин. Бу – несильден несильге эр йыл оладжакъ арынувдыр. Бу ер – РАББИнинъ улу азизлигидир.

Мескен ичюн олгъан бахшышлар акъкъында

11Сонъ РАББИ Мусагъа даа бойле деди:

12+– Исраиллилерни сайгъанынъда, эр бири джаны ичюн РАББИге одеме тёлесин. Сонъ оларны сайгъанда, араларында веба олмаз. 13+Эр сайылгъан адам ярым кумюш[*] бермек керек. (Бир кумюшнинъ чекиси мукъаддес шекель чекисинде олсун. Бир шекельде йигирми гера бар.) Бу акъча – РАББИге бахшыштыр. 14Йигирми яшындан ве ондан буюк олгъан эр сайылгъанлар РАББИге бу акъчаны бермек керектир. 15Джанларыны сатын алмакъ ичюн РАББИге бахшыш бергенде, бай адам ярым кумюштен арткъач бермесин, фукъаре ондан эксик бермесин. 16+Исраиллилерден алгъан одеме кумюшини Корюшюв Чадыры ичюн къуллан. Джанлары ичюн акъча берип, исраиллилер бу одемени РАББИнинъ огюнде хатырласынлар.

Абдест акъкъында

17Даа РАББИ Мусагъа бойле деди:

18+– Абдест алмакъ ичюн тунч савут ве тунч саджаякъ яп. Савутны Корюшюв Чадырынен къурбан ерининъ арасына къойып, ичини сувгъа толдур. 19Харуннен огъуллары ондан сув алып, къолларынен аякъларыны ювсунлар. 20Олар Корюшюв Чадырына кирмезден эвель, я да РАББИге къурбан якъмакъ ичюн, къурбан ерине ибадет этмек ичюн, якъынлашкъанда, ольмемек ичюн, абдест алсынлар. 21Ольмемек ичюн, къолларынен аякъларыны сувнен ювсунлар. Бу олар ичюн, Харунгъа ве онынъ эвлятларына, несильден несильге эбедий низамнаме олсун.

Мукъаддес ягъланув ичюн къокъулы мельэм

22Сонъ РАББИ Мусагъа даа бойле деди:

23– Энъ яхшы гузель къокъулы шейлерден: суву сербест акъкъан мюрден беш кило, гузель къокъулы тарчындан онынъ ярысы къадар олсун, я да эки бучукъ кило, гузель къокъулы къамыштан да эки бучукъ кило, 24киддадан беш кило ал, булар мукъаддес шекель чекисинде олсун. Зейтюн ягъындан эки чанакъ[*] ал. 25+Олардан мукъаддес ягълав ягъыны яса – усталыкънен азырлангъан гузель къокъулы мельэм теркип эт. Бу, мукъаддес ягълав ягъы олур. 26Онен Корюшюв Чадырыны, Шаатлыкъ Сандыгъыны, 27столны ве онынъ эписи алетлерини, къандильни ве онынъ эписи алетлерини, мукъаддес къокъулы отларны якъмакъ ичюн ерни, 28+айванларны бутюнлей якъмакъ ичюн къурбан ерини ве онынъ эписи алетлерини, савутны ве онынъ саджаягъыны ягъла. 29+Оларны айырып азиз эт де, улу азизлик олур: оларгъа тийген эр шей мукъаддес олур.

30+Харуннен берабер огъулларыны ягълап, олар Меним руханийлерим олсунлар деп, оларны айырып азиз эт.

31Исраиллилерге исе бойле деп айт: «Бу, несильден несильге мукъаддес ягълав ягъы олур. 32Башкъа адамларнынъ тенлерини онен ягъламагъа олмай, озьлеринъизге де теркибинен онъа ошагъан бир шей япманъыз. О – азизлик: сизлер ичюн азизлик олмакъ керек о! 33Ким онъа ошагъан къокъулы ягъ азырласа я да онен башкъа адамны ягъласа, халкъындан ёкъ этилир».

Къокъулы теркип акъкъында

34РАББИ Мусагъа даа бойле деди:

– Озюнъе мис къокъулы шейлерден ал: натаф сакъызыны, шехелетни, гузель къокъулы галбанны, темиз къара майны[*], эписи бир ольчюде олсун. 35+Олардан усталыкънен якъмакъ ичюн теркипни яса. О, тузлу, темиз ве мукъаддес олсун. 36Оны уфакъ этип тюйип, Мен санъа ачылгъан Корюшюв Чадырындаки Шаатлыкъ огюне къой: бу сиз ичюн улу азизлик олур. 37Бу теркиптеки ягъны озьлеринъизге япманъыз. Бу – РАББИ ичюн айырылгъан мукъаддес шей. 38Ким тютетмек ичюн онъа ошагъан бир шей япса, онынъ джаны халкъ арасындан ёкъ этилир.

31

Усталар акъкъында

31^1РАББИ Мусагъа бойле деди:

2– Бакъ, Мен Ехуда къабилесинден Хурнынъ торуны, Урийнинъ огълу Бецалелни сайлап алдым. 3+Мен оны Алланынъ Рухунен толдурдым, онъа икмет, акъыл-ферасет, бильги бердим ве эр бир ишни усталыкънен япмакъны огреттим. 4Онынъ ичюн о, алтыннен, кумюшнен, тунчнен япылгъан ишнинъ планыны чызып кереги киби япмагъа, 5ташларны кесип юваларгъа къоймагъа ве эр бир иш ичюн агъач оймагъа яхшы биле. 6Онъа ярдымджы оларакъ Дан къабилесинден Ахисамакънынъ огълу Охолиавны берем. Мен эписи усталаргъа усталыкъ бердим. Санъа эписи эмир эткенлеримни япсынлар: 7Корюшюв Чадырыны, Шаатлыкъ Сандыгъыны, оны къапаткъан Мерамет Ерини, Чадырнынъ эписи алетлерини, 8столны эписи алетлеринен, темиз алтындан япылгъан къандильни эписи алетлеринен, отларны якъмакъ ичюн ерни, 9айванларны бутюнлей якъмакъ ичюн къурбан ерини эписи алетлеринен, савутны саджаягъынен, 10руханийлик этмек ичюн нагъышлангъан урбаларыны: руханий Харунгъа азиз урбаларны ве онынъ огъулларына оладжакъ урбаларны, 11Мукъаддес Ерде бир шей ягъламакъ ичюн ягъны ве якъмакъ ичюн гузель къокъулы отлардан япылгъан ягъны – эписини Мен санъа эмир эткенлерим киби япсынлар.

Раатлыкъ куню акъкъында

12РАББИ Мусагъа бойле деди:

13– Исраиль огъулларына айт:

Раатлыкъ куньлеримни кутюнъиз. Олар – несильден несильге кечеджек Меннен сизинъ аранъыздаки аляметтир. Сонъ сиз, Мен – сизлерни айырып азиз эткен РАББИ олгъанымны акъылларынъызда тутарсыз. 14+Раатлыкъ кунюни тутунъыз: о, сиз ичюн мукъаддестир. Ким оны арамласа, ольдюриледжек. Ким раатлыкъ куню иш этип башласа, онынъ джаны халкънынъ арасындан ёкъ этиледжек. 15Алты кунь ишлеринъизни япынъыз, единджи куню исе – РАББИге багъышлангъан, мукъаддес раатлыкъ кунюдир. Раатлыкъ куню иш эткен эр ким ольдюрильсин. 16Исраиллилер раатлыкъ кунюни несильден несильге кутьсюнлер. Бу – эбедий васиеттир! 17+Бу Меннен Исраиль огъулларынынъ арасында олгъан эбедий аляметтир. Алты кунь ичинде РАББИ коклерни ве ер юзюни яратты, единджи куню исе чалышмайып раатланды.

18+Эки тегиз ташнынъ устьлеринде Озь къолунен эмирлерини язып, РАББИ Синай дагъында Мусанен лафны токътаткъан сонъ, бу Шаатлыкъ ташларыны Мусагъа берди.

32

Алтын бузав

32^1+Халкъ Мусанынъ дагъдан чокъ вакъыттан берли тюшмегенини корип, Харуннынъ янына кельдилер ве онъа:

– Къана, бизге огюмизден кетеджек алланы яп. Бу адамнен, бизни Мысыр топрагъындан чыкъаргъан Мусанен не олгъаныны биз бильмеймиз, – дедилер.

2+О заман Харун оларгъа:

– Апайларынъызнынъ, огъулларынъызнынъ, къызларынъызнынъ къулакъларындан алтын купелерни чыкъарып, манъа кетиринъиз, – деп джевап берди.

3Бутюн халкъ къулакъларындаки алтын купелерни чыкъарып, Харунгъа кетирди. 4+Харун оларнынъ къолларындан кетирген алтынларыны алып иритти ве ондан бузав япты. Шу вакъыт олар:

– Исраиллилер, мына бизни Мысыр топрагъындан чыкъаргъан алламыз! – дедилер.

5Буны корьген Харун бузавнынъ огюне къурбан ерини къурды ве:

– Ярын РАББИге байрам оладжакъ! – деп илян этти.

6+Айланыр куню олар саба танъда турдылар ве бутюнлей якъылгъан къурбанларны чалдылар, аманлыкъ къурбанларыны да кетирдилер. Сонъ халкъ ашап-ичмеге отурды, сонъундан да шенъленип ороспуланмагъа башлады.

7РАББИ Мусагъа:

– Мындан тюшмеге ашыкъ! – деди. – Мысыр топрагъындан чыкъаргъан халкъынъ ороспуланды! 8Мен оларгъа васиет эткен ёлдан не къадар тез урулдылар! Озьлерине алтын иритип, бузавны ясадылар, онъа табынып, къурбан чалдылар ве: «Исраиллилер, мына бизни Мысыр топрагъындан чыкъаргъан алламыз!» – дедилер.

9+– Мен бу халкъны корем, – деди РАББИ Мусагъа. – О инат бир халкътыр. 10+Шимди Мени къалдыр. Оларгъа къаршы олгъан ачувым къозгъасын, ве Мен оларны къырып ёкъ этейим, сенден исе улу халкъны асыл этейим.

11+Лякин Муса РАББИге, озюнинъ Алласына ялварып башлады:

– Я РАББИм, Мысыр топрагъындан улу кучюнънен ве къудретинънен Сен алып чыкъаргъан халкъынъа ачувланма! 12Ачувлансанъ, мысырлылар: «О оларны ёкъ этмек ичюн, дагъларда ольдюрип, ер юзюнден силип ташламакъ ичюн алып чыкъты», – дейджеклер. Исраиллилерге ачувланма ве халкъынънынъ башына беля тюшюрме. 13+Къулларынъ Ибраимни, Исхакъны ве Исраильни акъылынъа кетир. Сен оларгъа: «Эвлятларынъызны коктеки йылдызлар дайын чокъ сайылы этерим. Мен санъа айткъан топракъны эвлятларынъызгъа берерим, ве о топракъ эбедиен оларнынъ олур», – деп Озюнънен емин эткен эдинъ.

14+Сонъ РАББИ халкънынъ башына япаджакъ беляны тюшюрмеди. 15Муса айланып, дагъдан тюшип башлады. Онынъ къолунда эки Шаатлыкъ ташы бар эди. Оларнынъ эки, онъ ве терс тарафында оюлгъан язылар бар эди. 16Ташлар – Алланынъ иши, оларнынъ язылары – Алла ойгъан язылар эди.

17Ехошуа, шамата котерген халкънынъ сесини эшитип, Мусагъа:

– Ордуда дженк шаматасы эшитиле, – деди.

18Муса:

– Бу енъген адамларнынъ сеслери дегиль, енъильгенлернинъ фигъаны да дегиль. Мен йырлагъан адамларнынъ сеслерини эшитем, – деди.

19Ордугъа якъынджа келип, бузавнен оюнларны корьген сонъ, Мусанынъ ачувы зияде къайнады: о, ташларны атып, байыр тюбюнде парлады. 20+Олар ясагъан бузавны алып, атеш ичинде иритти. Сонъ тоз киби тюйди ве сувгъа сепип, о сувны исраиллилерге ичиртти. 21Харунгъа исе Муса:

– Бу халкъ санъа не этти де, сен оларны бу буюк гунагъа батырдынъ? – деди.

22Лякин Харун Мусагъа:

– Эфендим, манъа ачувланма. Бу халкъ яманлыкъкъа азыр олгъаныны сен озюнъ билесинъ, – деп джевап къйатарды. 23– Олар манъа: «Бизге огюмизден кетеджек алланы яп, чюнки бу адамнен, бизни Мысыр топрагъындан чыкъаргъан Мусанен не олгъаныны биз бильмеймиз», – дедилер. 24Сонъ мен оларгъа: «Кимде алтын бар, оны чыкъарсын», – дедим. Олар алтынларны чыкъарып, манъа бердилер, мен оны атешке ташладым, ве мына бу бузав чыкъты.

25+Муса халкъ баштан чыкъкъаныны ве душманларынынъ козю огюнде масхара олгъаныны корьди. Бу, Харуннынъ къабааты эди. 26Сонъ Муса ордунынъ къапусы огюнде турып:

– Ким РАББИнинъки – яныма келинъиз! – деди.

Онынъ чевре-четине бутюн Левий къабилеси топландылар. Муса оларгъа:

27+– РАББИ, Исраильнинъ Алласы бойле деп айта: «Къылычларынъызны алып, орду бою бир башындан экинджи башынадже кечип, агъаларынъызны, достларынъызны, якъынларынъызны ольдюринъиз», – деди.

28Левий къабилесининъ акъайлары Муса айткъаны киби яптылар. О куню халкътан учь бинъге якъын адам ольдюрильди. 29Муса оларгъа:

– Бугунь, эр биринъиз огъулларынъызны ве агъаларынъызны ольдюрип, озьлеринъизни РАББИге ибадет этмек ичюн айырып элялладынъыз. О, бугунь сизге багъышлав эндирди, – деди.

30Айланыр куню Муса халкъкъа:

– Сиз буюктен-буюк гуна къазандынъыз. Шимди мен РАББИге котерилейим, бельки Онынъ огюнде сизинъ гуналарынъыз ичюн багъышлав сорап олурым, – деди.

31Муса РАББИге къайтып кельди ве:

– Я РАББИм, бу халкъ озюне алтындан алла япып, буюк гуна къазанды. 32Ялварам, оларнынъ бу гуналарыны багъышла. Багъышламасанъ, адымны Сенинъ Китабынъдан силип ташла, – деди.

33+– Мен Китабымдан огюмде гуна къазангъан адамнынъ адыны силип ташларым, – деди РАББИ Мусагъа. 34– Шимди тюшип, бу халкъны Мен санъа айткъан ерге алып кет. Сенинъ огюнъден Мелегим кетеджек. Вакъты-саати кельгенде, Мен исраиллилерни гуналары ичюн джезаларым.

35Харунгъа яптыргъан алтын бузавы ичюн РАББИ халкъны вебанен джезалады.

33

Синай дагъындан кетмеге эмир

33^1РАББИ Мусагъа:

– Мысыр топрагъындан чыкъаргъан халкъынънен берабер мындан чыкъып кет ве «оны эвлятларынъа берерим» деп Ибраимге, Исхакъкъа ве Якъупкъа Мен емин эткен топракъкъа ёл ал, – деди. 2+– Мен сенинъ огюнъден Мелегимни ёлларым ве ханаанлыларны, аморлыларны, хитлилерни, перизлилерни, хивлилерни ве евуслыларны къуварым. 3+Бол-берекетли топракъкъа бар. Мен Озюм ёл бою сизлерни ольдюрмемек ичюн, сизлернен бармайджагъым, чюнки сиз инат бир халкъсынъыз.

4Халкъ бу къоркъунчлы сёзлерни эшитип, окюр-окюр агълап башлады, ве кимсе устюне ильван такъмады, 5+чюнки РАББИ Мусагъа бойле деп айткъан эди:

– Исраиллилерге айт: «Сиз инат бир халкъсынъыз. Мен сизлернен бир дакъкъа кетсем биле, бирден сизлерни къырып ёкъ этер эдим. Бойлеликнен, ильванларынъызны чыкъарынъыз. Мен сизлернен не япаджагъымны тюшюнип бакъарым».

6Исраиллилер Хорев деген дагънынъ янында устьлеринден ильванларыны чыкъардылар.

Раббинен Корюшюв Чадыры

7+Муса бир чадыр алып, ордудан тыш, авлакъта олгъан ерде къойды ве «Корюшюв Чадыры»[*] деп адландырды. РАББИни къыдыргъан эр ким ордудан тыш олгъан Корюшюв Чадырынынъ янына келе эди. 8Эр вакъыт Муса Корюшюв Чадырына ёл алгъанда, бутюн халкъ озь чадырларынынъ къапусы огюне турып, Муса Корюшюв Чадырына кирмегендже, онынъ пешинден бакъып тура эдилер. 9Муса Корюшюв Чадырына киргенде, булут диреги энип, Чадырнынъ къапусы огюнде тура эди, ве РАББИ Мусанен лаф эте эди. 10Чадырнынъ къапусы огюнде тургъан булут дирегини корьген сайын, бутюн халкъ озь чадыры янында седждеге къапана эди. 11Адам достунен лаф эткен киби, РАББИ де Мусанен юзьме-юзь лаф эте эди. Сонъ Муса ордугъа къайта эди, онынъ яш ярдымджысы Нуннынъ огълу Ехошуа Чадырда къала эди.

Рабби Озь халкъынен олмагъа сёз бере

12Муса РАББИге бойле деди:

– Сен манъа: «Бу халкъкъа ёлбашчылыкъ эт», – деп айтасынъ, амма меннен кимни йибереджегинъни манъа ачмайсынъ. Сен манъа даа: «Сени пек яхшы билем, сенден мемнюним», – айткъан эдинъ. 13Эгер менден мемнюн олсанъ, ялварам, мен Сени яхшы бильмек ичюн, ёлларынъны ач. Сонъ даима менден мемнюн олурсынъ. Амма бу адамлар Сенинъ халкъынъ олгъанларыны унутма.

14– Сенинъ огюнъден Мен Озюм кетип, санъа раатлыкъ берерим, – деди РАББИ Мусагъа.

15– Эгер бизнен берабер Озюнъ бармасанъ, – деди Муса, – бизни мындан чыкъарма. 16+Сен бизнен бармасанъ, менден ве исраиллилерден мемнюн олгъанынъны адамлар насыл билирлер? Амма, бизнен барсанъ, мен ве Сенинъ халкъынъ ер юзюндеки халкълардан фаркълы олурмыз.

17– Менден сорагъанларынъны япарым, – деди РАББИ Мусагъа. – Сенден мемнюним ве сени пек яхшы билем.

18– Манъа Шуретинъни косьтер, – деди Муса.

19+– Мен сенинъ огюнъде бутюн эйилигимни косьтеририм ве огюнъде «РАББИ» Адымны илян этерим, – деди РАББИ Мусагъа. – Кимни аджымагъа истесем – оны аджырым, кимге мерамет эйлемеге истесем – онъа мерамет эйлерим.

20+Сонъ даа бойле деди:

– Санъа Меним бетимни корьмеге мумкюн дегиль, – деди РАББИ. – Бетимни корьген адам сагъ къалмайджакъ.

21Мына Меним янымда, къаянынъ устюнде тур, – деди РАББИ. 22– Меним Шуретим кечкенде, Мен сени къаянынъ чатлагъына къоярым. Янынъдан кечмегенимдже, устюнъни къолумнен къапатырым. 23Къолумны алгъан сонъ, сен сыртымны корерсинъ. Бетимни исе кормезсинъ.

34

Экинджи таш левалар

34^1Сонъ РАББИ Мусагъа:

– Эвелькилерине ошагъан эки тегиз таш кес. Мен оларнынъ устюнде, сен парлагъан эвельки ташларда олгъан сёзлерни бир даа язаджагъым. 2+Сабагъа азыр олып, Синай дагъына котериль ве анда, дагънынъ тёпесинде Меним огюме кель. 3+Сеннен берабер кимсе котерильмесин, дагънынъ устюнде кимсе корюльмесин. Малларнен къой-эчкилер биле дагънынъ янында отламасын, – деди.

4Муса эвелькилерине ошагъан эки таш кести. Саба эрте турып, онъа РАББИ эмир эткени киби, Муса эки ташны алып, Синай дагъына котерильди. 5РАББИ булут ичинде энди ве, Мусанынъ янында токътап, «РАББИ» Адыны илян этти. 6+РАББИ Мусанынъ юзю огюнде кечти ве бойле илян этти:

– РАББИ, РАББИ! Аджыгъан, эйилик эткен,
тез ачувланмагъан,
пек мераметли ве ишанчлы олгъан Алла!
7+О, бинълердже несиллерге мераметини эйлей,
къабаатны, джинаетни, гунаны багъышлай,
лякин джезасыз къалдырмай,
бабаларнынъ къабааты ичюн балаларындан ве торунларындан
учюнджи ве дёртюнджи несилине къадар сорай.

8Муса ашыкъып ерге тюшти ве седждеге къапанды.

9– Эфендим, эгер менден мемнюн олсанъ, ялварам, Эфендим, бизнен бар. Бу халкъ инат олса да, бизим джинаетлеримизнен гуналарымызны багъышла, ве биз Сенинъ мулькюнъ олайыкъ, – деди.

Рабби кене Озь васиетини айта

10– Бакъ, – деди РАББИ. – Мен сизге васиет этем. Эписи исраиллилернинъ огюнде бутюн ер юзюнде ве ич бир халкъта олмагъан аджайип шейлерни япарым. Араларында сиз яшагъан халкълар Мен сизге япкъан шейлерде РАББИнинъ аджайип ишини корерлер. 11Санъа шимди эмир эткенлеримни тут! Мына, Мен сенден аморлыларны, ханаанлыларны, хитлилерни, перизлилерни, хивлилерни ве евуслыларны къувам. 12+Бакъынъыз, сиз киреджек топракъта яшагъан адамларнен анълашма тизменъиз. Эгер тизсенъиз, олар сизге къапкъан олурлар.

13+Оларнынъ къурбан ерлерини урып йыкъынъыз, пут ташларыны парланъыз, Ашера путуна табынма диреклерини кесип ташланъыз!

14+РАББИден гъайры, башкъа аллагъа табынманъыз, чюнки Онынъ Ады – «Куньджю»! О – Куньджю Алла! 15+О ернинъ адамларынен анълашма тизменъиз. Олар, аллаларнынъ оглерине ороспуланып, къурбан чалгъанда, сизни де чагъырырлар. Сиз оларнынъ къурбанындан ашарсыз, 16+огъланларынъызны оларнынъ къызларына эвлендирирсиз, къызлары аллаларнынъ оглерине ороспуланып, огъулларынъа да аллаларнынъ оглерине ороспулыкъ яптырырлар.

17+Маден иритип, путлар ясаманъыз!

18+Маясыз Пишкен Пите Байрамыны япынъыз. Мен санъа эмир эткеним киби, Авив айында тайинленген куньлерде еди кунь маясыз пишкен пите ашанъыз. Мысырдан сиз бу айда чыкъып кеткен эдинъиз. 19+Эписи биринджи догъгъан огъулларынъыз – Менимки. Айванларынъызнынъ биринджи догъгъан эркек балалары, мал баласы я да къой-эчки баласы да Менимки олсун. 20+Эшекнинъ биринджи догъгъан эркек баласы ичюн къой я да эчкининъ эркек баласыны беринъиз. Бермеге истемесенъиз, эшек баласынынъ бойнуны сындырынъыз. Эписи биринджи догъгъан огъланларынъыз ичюн айваннынъ янъы догъгъан баласыны беринъиз. Меним огюме кимсе бош къолнен кельмесин.

21+Алты кунь чалышынъыз, единджи куню раатланынъыз. Ашлыкъ сачылгъан ве орулгъан вакътында да раатланынъыз.

22Биринджи богъдай берекетини джыйып, Афталар Байрамыны, я да Биринджи Махсул Байрамыны япынъыз. Берекет джыйылгъан куньлернинъ сонъунда Махсул Джыйылув Байрамыны япынъыз.

23+Йылда учь кере эписи акъайларынъыз Исраильнинъ Алласы, сенинъ РАББИ-ТААЛЯнъ юзю огюне кельсинлер. 24Башкъа халкъларны сенден къувалап, ерлеринъни кенълештиририм. Сиз РАББИнинъ, Алланъызнынъ юзю огюне йылда учь кере кельгенде, сизинъ топрагъынъызгъа кимсе козь этмез.

25+Меним къурбанымнынъ къаныны маялы питенен берабер Манъа кетирменъиз. Песах Байрамынынъ къурбаныны сабагъадже къалдырманъыз. 26+Ернинъ биринджи берекетинден энъ яхшы махсулларыны Алланъ олгъан РАББИнинъ Эвине кетир. Улакъны анасынынъ сютюнде пиширме.

27РАББИ Мусагъа:

– Меним бутюн айткъанларымны яз. Бу сёзлерге эсасланып, Мен санъа ве исраиллилерге васиет этем, – деди.

28+Муса аш ашамайып, сув ичмейип, РАББИнинъ янында 40 кунь ве 40 гедже турды. О, ташларда васиет сёзлерини, Он Эмирни ойып язды.

Муса Синай дагъындан тюше

29+Муса, къолларында Шаатлыкънен эки ташны тутып, Синай дагъындан тюшти. Онен Алла лаф эткени ичюн, бети нурлар джайрата эди, амма Муса буны бильмей эди. 30Харун ве исраиллилер Мусанынъ бети парылдагъаныны корип, янына бармагъа къоркътылар. 31Лякин Муса оларны чагъырды, ве Харуннен джемаатнынъ башлыкълары онынъ янына кельдилер. Муса оларгъа мураджаат этти. 32Бундан сонъ эписи исраиллилер онынъ янына кельдилер, ве Муса оларгъа РАББИ онъа Синай дагъында бутюн айткъанларыны эмир этти.

33Муса оларнен лафыны токътаткъан сонъ, бетини орьтюнен къапатты. 34+РАББИнинъ огюне кирип, Онен лаф эткен вакъытта Муса бетини орьтюнен къапатмай эди. РАББИнинъ огюнден чыкъкъанда, РАББИ онъа не эмир эткен олса, исраиллилерге айтып бере эди. 35+Исраиллилер Мусанынъ бети парылдагъаныны коре эдилер, ве Муса, кене РАББИнен лаф этмек ичюн кирмегендже, бетини орьтюнен къапата эди.

35

Раатлыкъ куню акъкъында эмир

35^1Муса бутюн Исраиль огъулларынынъ джемаатыны джыйып:

– РАББИ мына нени япмагъа эмир этти:

2+Алты кунь ишлеринъизни этинъиз, единджи кунюнъиз исе сизлерде мукъаддес, РАББИге багъышлангъан раатлыкъ куню олсун. Ким раатлыкъ куню иш япса, ольдюриледжек. 3Раатлыкъ кунюнде, яшагъан ерлеринъизде атеш биле якъманъыз, – деди.

Алланынъ Мескени ичюн бахшышлар

4Исраиль огъулларынынъ бутюн джемаатына Муса даа бойле деди:

– РАББИнинъ эмир эткени мына:

5РАББИге бахшышлар этинъиз. Эр биринъиз юрегинден къопкъан бахшышыны: алтын, кумюш, тунч, 6мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юнь, индже ишленген кетен ве эчки юнюнден япылгъан безлерни, 7+къойларнынъ дибагъ этилип къырмызы ренкке боялангъан терилерини ве индже ишленген терилерни, акация тереклерини, 8къандиль ичюн зейтюн ягъы, чешит тюрлю шейлерни ягъламакъ ичюн зейтюн ягъына къошулгъан гузель къокъулы шейлер ве къандиллерде якъмакъ ичюн зейтюн ягъына къошулгъан къокъулы отларны, 9эфод ве кокректеки торба ичюн шохам деген къыйметли ташлар ве дигер, козьлерге къоюлгъан къыйметли ташларны РАББИге кетиринъиз.

Алланынъ Мескени ичюн эшьялар

10Аранъызда олгъан яхшы усталар келип, РАББИнинъ эмир эткенлерини япсынлар: 11Алланынъ Мескенини, онынъ Чадырыны ве устюндеки орьтюсини, дёгмелерини, черчивелерини, сырыкъларыны, диреклерини, темеллерини; 12Сандыкъны сырыкъларынен, къапагъы олгъан Мерамет Ерини ве къапаткъан пердени; 13столны сырыкъларынен ве алетлеринен берабер ве РАББИнинъ булунувыны косьтерген пителерни; 14ярыкълатмакъ ичюн къандильни эписи алетлеринен, онынъ лампатларыны ве якъып ярыкълатмакъ ичюн зейтюн ягъыны; 15къокъулы отларны якъмакъ ичюн ерни, онынъ сырыкъларыны, бир шей ягъламакъ ичюн зейтюн ягъыны, къокъулы ягъны, Мескеннинъ къапусына асыладжакъ пердени; 16айванларны бутюнлей якъмакъ ичюн къурбан ерини, онынъ ичюн тунч пармакълыкъны ве онынъ сырыкъларыны эписи алетлеринен, савутны ве онынъ саджаягъыны; 17азбарнынъ безлерини, онынъ диреклеринен темеллерини ве азбарнынъ къапусына асыладжакъ пердени; 18Мескеннинъ къазычыкъларыны, азбарнынъ къазычыкъларыны ве оларнынъ йиплерини; 19Мукъаддес Ерде ибадет этмек ичюн нагъышлангъан урбаларны, руханийликни беджермек ичюн баш руханий Харунгъа азиз урбаларны ве онынъ огъулларына да урбаларны япсынлар.

Халкънынъ бахшышлары

20Исраиллилернинъ бутюн джемааты Мусанынъ янындан кеттилер, 21бу ишке къол тутмагъа юреги тарткъан ве джаны истеген эр ким келип, РАББИге Корюшюв Чадырынынъ эписи кереклеринен берабер ве эписи азиз урбалар ичюн олгъан бахшышларны кетирдилер. 22Акъайларнен апайлар келип, юреклеринден къопкъан тюрлю алтын шейлерни: инелер, купелер, юзюклер ве боюнджакъларны кетирдилер. Эр кес РАББИге багъышлап алтын кетирди.

23+Мор, мавылы къырмызы ве ачыкъ къырмызы юнь, индже ишленген кетен, эчки юнюнден япылгъан безлер, къойларнынъ дибагъ этильген ве къырмызы ренкке боялангъан ве индже ишленген терилери олгъан эр ким оларны РАББИге кетирдилер. 24Кумюш я да тунчны берип олгъан эр ким, оны РАББИге бахшыш оларакъ кетирди. Кимде акация тереги олса, эр ким оны Мескеннинъ чешит кереклиги ичюн кетирди. 25Эписи уста олгъан апайлар, озь къолларынен мор, мавылы къырмызы ве ачыкъ къырмызы юнни ишлеп ве индже ишленген кетенни токъуп, оларны кетирдилер. 26Апайлар усталыкънен джанлары истеген эчки юнюнден безлер яптылар. 27Башлыкълар шохам къыйметли ташларны ве эфоднен кокректеки торбанынъ юваларына къоюлгъан ташларны, 28къандиль ичюн, ягълайджакъ ягъ ичюн ве къокъулы ягъ ичюн гузель къокъулы шейлер ве зейтюн ягъыны кетирдилер. 29Бойлеликнен, эписи юреклери тарткъан исраилли акъайларнен апайлар, Муса ярдымынен РАББИ япмагъа эмир эткен эр бир ишке, озь истегинен даа чокъ бахшышлар РАББИге кетирдилер.

Мескенни донатмакъ ичюн сечильген усталар

30Сонъ Муса исраиллилерге бойле деди:

– Бакъынъыз, РАББИ Ехуда къабилесинден Хурнынъ торуны, Урийнинъ огълу Бецалелни сайлап алды. 31Оны Алланынъ Рухунен толдурды, онъа икмет, акъыл-ферасет, бильги берди ве эр бир ишни усталыкънен япмагъа огретти. 32Онынъ ичюн о, планлар чызып, алтыннен, кумюшнен, тунчнен кереги киби чалышмагъа биле, 33ташларны кесип, юваларгъа къоймагъа ве эр бир иш ичюн агъач оймагъа да яхшы биле. 34РАББИ онъа ве Дан къабилесинден олгъан Охолиавнен Ахисамакъкъа башкъа адамларны огретмеге акъыл берди. 35РАББИ оларгъа чешит тюрлю ишлер япмагъа буюк усталыкъны берди, ве олар оймагъа, токъумагъа ве мор, мавылы къырмызы ве ачыкъ къырмызы юннен индже ишленген кетен устюнде нагъыш нагъышламагъа яхшы огрендилер. Олар тюрлю планлар чызып, чешит шейлерни усталыкънен япмагъа бильдилер.

36

36^1РАББИ Бецалелнен Охолиавгъа ве башкъа адамларгъа Мукъаддес Ерни ве алетлерини къурмакъ ичюн бильги ве усталыкъны берди. Олар эписи бутюн ишни, РАББИ насыл айткъан олса, тамам ойле де япсынлар.

2Муса Бецалелни, Охолиавны, эписи РАББИден усталыкъ алгъанларны ве кимни юреги тартса, эписини ишни башлап чалышмагъа чагъыртты. 3Олар Мусадан, ишни беджермек ичюн, Мукъаддес Ернинъ эписи кереклерине исраиллилер кетирген бахшышларны алдылар. Исраиллилер озь истегинен даа чокъ бахшышлар Мусагъа эр саба эп кетире эдилер. 4Сонъ Мукъаддес Ернинъ тюрлю ишлерини беджерген эписи усталар, ким насыл иш этсе, ишини ташлап, Мусагъа кельдилер 5ве онъа:

– РАББИ япмагъа эмир эткен ишлер ичюн халкъ керегинден зияде кетире, – дедилер.

6Муса эмир этти, ве ордуда бойле илян этильди:

«Мукъаддес Ер ичюн не апайлар, не де акъайлар бахшышлар кетирмесинлер!»

Сонъ халкъкъа бахшышларыны башкъа кетирмеге бермедилер. 7Эписи шейлерни япмакъ ичюн керегини арткъачынен кетирген эдилер.

Мескеннинъ япылувы

8Ишнен огърашкъан эписи усталар он дане индже ишленген кетенден ве мор, мавылы къырмызы ве ачыкъ къырмызы юньден япылгъан безлерден Мескенни ясадылар. Оларнынъ устьлерине усталыкънен Керувларны нагъышладылар. 9Эр безнинъ узунлыгъы 14 метр эди, кенълиги – эки метр[*]. Эписи безлер бир ольчюде олдылар. 10Беш безни бири-бирине тиктилер, къалгъан беш безни де бири-бирине тиктилер. 11Бири-бирине тикильген биринджи безлернинъ бир четинден мор безден ильмеклер ясадылар, экинджи бири-бирине тикильген безлернинъ бир четинден де ойле яптылар. 12Биринджи тикильген безлерге 50 ильмек ясадылар, экинджи бири-бирине тикильген безлернинъ четине де 50 ильмек ясадылар. Ильмеклер бири-бирине къаршы кельдилер. 1350 дёгмени алтындан япып, дёгмелернен безлерни бири-бирине дёгмеледилер де, Мескен бир бутюн олды. 14Мескеннинъ устюни къапатмакъ ичюн, эчки юнюнден безлер яптылар. Безлер он бир дане эдилер. 15Бир безнинъ узунлыгъы 15 метр эди, кенълиги эки метр[*] – бу бир без. Эписи он бир безнинъ ольчюси бир эди. 16Беш безни бири-биринен айры тиктирди, къалгъан алты безни де бири-бирине айры тиктирди. 17Безлерден япылгъан эки парчаны багъламакъ ичюн, биринджи без парчасынынъ четинде 50 ильмек япты, экинджи онен багъланаджакъ парчанынъ четине де 50 ильмек япты. 18Орьтюни багъламакъ ичюн, 50 дане тунч дёгме япты, ве бир бутюнлик олды. 19+Тёпесинден дибагъ этильген ве къырмызы ренкке боялангъан териден орьтю япты, онынъ тёпесинден индже ишленген терилерден даа бир орьтюни япты. 20Мескен ичюн акация терегинден дос-догъру тургъан черчиве ясады. 21Оларнынъ узунлыгъы беш метр, кенълиги – 0,75 метр[*] эди. 22Эр бир черчивенинъ ашагъы къысмында эки багъламалар япты. Мескеннинъ эписи черчивелеринде ойле япты. 23Мескеннинъ дженюбий тарафы ичюн 20 черчиве, 24бу 20 черчиве тюбюне кумюштен япылгъан 40 темель ясады: бир черчиве тюбюне эки темель, черчивенинъ эки багъламасы тюбюне бирер дане эди. 25Мескеннинъ шималь тарафы ичюн де 20 черчиве ясады. 26Оларнынъ тюбюне кумюштен япылгъан 40 темель ясады: бир черчиве тюбюне эки темель, черчивенинъ эки багъламасы тюбюне бирер дане эди. 27Мескеннинъ арттаки дивары ичюн гъарп тарафтан алты черчиве ясады. 28Арттаки тарафынынъ кошелери ичюн даа эки черчиве ясады. 29Оларнынъ тюплери бири-бирине багълангъан эдилер, тёпелери бир алкъагъа багъланды, экиси ичюн де ойле эди. Олар эки кошеде турдылар. 30Бойлеликнен, секиз черчиве олды, оларнынъ тюплерине кумюштен япылгъан 16 темель ясады: бир черчиве тюбюне эки темель эди. 31Акация терегинден сырыкълар ясады. Мескеннинъ бир тарафындаки черчивелери ичюн – беш сырыкъ, 32экинджи тарафындаки черчивелери ичюн – беш сырыкъ ве гъарпкъа бакъкъан арттаки тарафы ичюн де – беш сырыкъ ясады. 33Черчивелерининъ орталарындан башындан сонъунадже кечеджек ичеридеки сырыкъны ясады. 34Черчивелерини алтыннен къаплады. Сырыкъларны кечирмек ичюн алкъаларны алтындан япты. Сырыкъларны алтыннен къаплады. 35Мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юньден ве индже ишленген кетенден перде япып, онынъ устюне усталыкънен Керувларны нагъышлады. 36Акация терегинден перде ичюн алтын ченгеллери олгъан дёрт дирек япып, оларны алтыннен къаплады. Диреклер тюбюне дёрт кумюш темель япты. 37Мескеннинъ къапусы ичюн мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юньден ве индже ишленген кетенден нагъышлангъан перде япты. 38Перде ичюн ченгеллери олгъан беш дирек япып, оларнынъ тёпелерини ве багъламаларыны алтыннен къаплады. Диреклер ичюн беш тунч темель япты.

37

Васиет Сандыгъы

37^1+Бецалел акация терегинден Сандыкъны япты. Онынъ узунлыгъы 1,25 метр, кенълигинен юксеклиги 0,75[*] метр эди. 2Ичини ве тышары тарафыны темиз алтыннен къаплады, чевре-четинде орьнекли чембер ясады. 3Алтынны иритип, дёрт алкъа япып, оларны ашагъыдаки дёрт кошесине туттурды: эки алкъа бир тарафындан эди, эки алкъа да экинджи тарафындан эди. 4Акация терегинден сырыкълар ясап, оларны темиз алтыннен къаплады. 5Сандыкъны ташымакъ ичюн, онынъ четлеринден сырыкъларны алкъалардан кечирди. 6Сандыкънынъ къапагъыны – Мерамет Ерини – темиз алтындан ясады: узунлыгъы 1,25 метр, кенълиги исе 0,75 метр эди. 7Мерамет Ерининъ эки четинден, дёгюльген шекильде эки алтын Керувларны ясады. 8Бир Керувны бир четинден, экинджи Керувны экинджи четинден ясады. Оларны ойле япты ки, къапакънынъ эки четинден тюртип чыкътылар. 9Керувларнынъ къанатлары Мерамет Ерининъ тёпесини къаплап, юкъары котерильген эдилер. Бетлеринен бири-бирине къаршы турып, Керувлар Мерамет Ерине тараф бакъа эдилер.

Теклиф пителери ичюн стол

10Акация терегинден столны ясады. Онынъ узунлыгъы бир метр, кенълиги ярым метр, юксеклиги де 0,75 метр[*] эди. 11Оны темиз алтыннен къаплап, чевре-четинде орьнекли алтын чембер ясады. 12Чевре-четинде авуч кенълигинде[*] рейка япты, рейканынъ чевре-четине алтын чембер ясады. 13Стол ичюн дёрт алтын алкъа ясап, оларны дёрт кошесинден, дёрт аягъына пекитти. 14Алкъалар тышарыгъа бакъа эдилер; столны ташымакъ ичюн оларгъа сырыкълар кечириледжек эди. 15Сырыкъларны акация терегинден ясап, темиз алтыннен къаплады. Олар ярдымынен столны ташырлар. 16Стол ичюн темиз алтындан, ичерлик бахшышларыны кетирмек ичюн, чанакълар ве пиалалар, гугюмлер ве мешребелерни япты.

Къандиль

17Сонъ темиз алтындан къандильни япты. Бу къандильни бир кесек маденден дёгди. Темели ве сапы, лампатлар ичюн чаначыкълар, гоньдже ве чечеклери бир кесек маденден дёгюльген эди. 18Сапынынъ четлеринден алты пытакъ чыкъа эди: учь данеси къандильнинъ бир тарафындан, учь данеси де экинджи тарафындан. 19Бадем чечегине ошагъан учь чаначыкъ, гоньджелери ве чечеклеринен берабер бир пытакъта эди. Бадем чечегине ошагъан даа учь чаначыкъ, гоньджелери ве чечеклеринен экинджи пытакъта эди. Къандильден чыкъкъан эписи пытакъларда айны ойле эди. 20Къандильнинъ сапында бадем чечегине ошагъан, гоньджелери ве чечеклеринен олгъан дёрт чаначыкъны япты. 21Олар къандильнинъ алты пытагъы чыкъкъан ерлеринде япылгъан эдилер. Эки пытакъ чыкъкъан еринде бир гоньдже, даа эки пытакъ чыкъкъан еринде экинджи гоньдже, даа эки пытакъ чыкъкъан еринде учюнджи гоньдже. 22Эм гоньджелери, эм пытакълары къандильнинъ сапындан чыкъа эдилер. О, бир бутюнлик олып, бир кесек темиз алтындан япылгъан эди. 23Онъа темиз алтындан еди лампат, табачыкъларны ве машачыкъларны ясады. 24Къандильни, бутюн алетлеринен, 30 кило[*] темиз алтындан яптылар.

Къокъулы отларны якъмакъ ичюн ер

25Акация терегинден мукъаддес къокъулы отларны якъмакъ ичюн ерни япты. Узунлыгъынен кенълиги ярым метр олып, о, дёрткоше эди. Юксеклиги бир метр эди. Ондан бойнузлар тюртип чыкъа эдилер. 26Онынъ тёпесини, четлерининъ чевре-четини, бойнузларыны темиз алтыннен къаплады. Устюнден чевре-четине алтын чембер япты. 27Алтындан эки алкъа япып, оларны чембернинъ тюбюнде, отларны якъмакъ ичюн ерни ташымагъа алкъалардан сырыкълар кечирмек ичюн эки четинде пекитти. 28Сырыкъларны акация терегинден япып, алтыннен къаплады. 29+Сонъ якъмакъ ичюн мукъаддес ягъны азырлады ве буюк усталыкънен тер-темиз мис къокъулы ягъны япты.

38

Къурбанларны бутюнлей якъмакъ ичюн ер

38^1Сонъ акация терегинден, узунлыгъынен кенълиги эки бучукъ метр олгъан, къурбанларны бутюнлей якъмакъ ичюн дёрткоше ерни япты. Онынъ юксеклиги бир бучукъ метр[*] эди. 2Дёрт кошесинде тюртип чыкъкъан бойнузлар япты. Бутюн къурбан ерини тунчнен къаплады. 3Къурбан ери ичюн къопкъалар, куречиклер, чанакълар, сенеклер ве комюр табакъларыны – эписи алетлерни тунчтан ясады. 4Онъа тунчтан чильтернинъ бир чешити олгъан пармакълыкъны япты. Чильтерни къурбан ерининъ ашагъы тарафынынъ четлеринден ойле къойды ки, ортасына къадар етти. 5Тунч чильтернинъ дёрт кошесинде сырыкъларны кечирмек ичюн дёрт тунч алкъа ясады. 6Къурбан ери ичюн акация терегинден сырыкълар ясап, оларны тунчнен къаплады. 7Къурбан ерини ташыгъанда, сырыкъларны онынъ эки четинден алкъаларгъа кечирди. Къурбан ерини тюпсюз оларакъ, тахтадан япты.

Тунч савут

8+Абдест алмакъ ичюн савутны ве саджаягъыны Корюшюв Чадырынынъ янында хызмет эткен апайларнынъ кузьгюлерининъ тунчундан ясады.

Мескеннинъ азбары

9Мескеннинъ азбарыны да япты: азбарнынъ дженюп тарафы ичюн перделерни индже ишленген кетенден япты, узунлыгъы азбар бою 50 метр[*] эди. 10Перделерни асмакъ ичюн 20 дирек ясады, диреклер тюбюне 20 тунч темель япты. Диреклердеки ченгеллернен багъламаларны кумюштен ясады. 11Шималь тарафы да 50 метр эди. О, 20 дирек ясады, диреклер тюбюне 20 тунч темель япты. Диреклердеки ченгеллернен багъламаларны кумюштен ясады. 12Гъарбий тарафындан олгъан перделернинъ кенълиги 25 метр эди. Он дирек, оларнынъ тюбюнде – он темель эди. Диреклердеки ченгеллернен багъламаларны кумюштен ясады. 13Азбарнынъ огюнден, шаркъий тарафындан олгъан кенълиги 25 метр эди. 14Киришнинъ бир тарафы ичюн безлернинъ кенълиги еди бучукъ метр[*] олып, олар ичюн учь темели олгъан учь дирек ясады. 15Экинджи тарафына да перделернинъ кенълиги еди бучукъ метр олып, олар ичюн учь темели олгъан учь дирек ясады. 16Азбарнынъ эписи тарафларына асылгъан перделер индже ишленген кетенден япылгъан эдилер. 17Азбарнынъ чевре-четинде олгъан диреклердеки багъламаларнен ченгеллерни кумюштен, темеллерини исе тунчтан ясады. 18Азбарнынъ къапусына асылгъан перде мор, мавылы къырмызы ве ачыкъ къырмызы юнь йиплеринден ве индже ишленген кетенден япылып, нагъышнен нагъышлангъан эди. Онынъ узунлыгъы он метр, юксеклиги де азбарнынъ перделеринен бир олып, эки бучукъ метр[*] эди. 19Перделер ичюн дёрт тунч темель устюнде тургъан дёрт дирекни ясады, оларнынъ ченгеллеринен багъламаларыны кумюштен ясады, тёпелерини де кумюшнен къаплады. 20Мескеннинъ эписи къазычыкъларынен азбарнынъ къазычыкъларыны тунчтан ясады.

Мескен ичюн ишленильген маден

21+Мына Шаатлыкъ Мескенининъ къурулмасына кеткен масрафларынынъ джедвели. Оны баш руханий Харуннынъ огълу Итамарнынъ ёлбашчылыгъында, Мусанынъ эмиринен Левий къабилесинден акъайлар тиздилер. 22Эр шейни исе, Мусагъа РАББИ эмир эткени киби, Ехуда къабилесинден Хурнынъ торуны, Урийнинъ огълу Бецалел япты. 23Онъа Дан къабилесинден олгъан Ахисамакънынъ огълу Охолиав ярдым этти. О, усталыкънен оймагъа, планлар чызмагъа ве мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юньден ве индже ишленген кетенде нагъыш нагъышламагъа биле эди. 24Мукъаддес Ернинъ эписи алетлерининъ къурулмасына бахшыш этилип масраф этильген алтын, мукъаддес шекель чекисине коре, къарарнен 880 кило[*] эди. 25+Джемиетнинъ сайылгъан акъайларындан тюшкен кумюш исе, мукъаддес шекель чекисине коре, къарарнен 3 020 кило[*] эди. 26+Оны 20 яшындан буюк олгъан, саювгъа тюшкен 603 550 адамдан джыйгъан эдилер, бир адам башына, мукъаддес шекель чекисине коре, беш грамм[*]. 27Мукъаддес Ер ве перде темеллерининъ япылмасына 3 000 кило кумюш кетти. 100 темель ичюн 3 000 кило, я да бир темель ичюн 30 кило кумюш. 2820 кило кумюшнен диреклер ичюн ченгеллернен багъламаларыны ясады ве диреклернинъ тёпелерини къаплады. 29Бахшыш этильген тунч 2 125 кило[*] эди. 30Ондан Корюшюв Чадыры къапусы диреклернинъ темеллери, къурбан еринен онынъ чильтери ве эписи алетлери, 31азбардаки эписи диреклерининъ темеллери, азбарнынъ къапусындаки диреклернинъ темеллери ве Корюшюв Чадырынынъ ве азбарнынъ эписи къазычыкълары япылгъан эди.

39

Баш руханий Харун ичюн олгъан урба

39^1Мусагъа РАББИ эмир эткени киби, усталар, Мукъаддес Ерде ибадет этмек ичюн мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юньден ибадет урбаларны тиктилер. Харун ичюн азиз урбаларны тиктилер. 2Сонъ алтындан ве мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юнь йиплеринден ве индже ишленген кетенден эфодны яптылар. 3Олар алтынны башта япракъ-япракъ эзип, индже йиплерге дагъыттылар ве оларны усталыкънен мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы йиплерининъ арасында ве индже ишленген кетенден кечирдилер. 4Онынъ уджларында бири-бирине багълангъан, омузлардан кечирильген эки къайыш яптылар, о, эки уджундан багълы эди. 5Эфоднынъ устюнден кийильген къушакъ, Мусагъа РАББИ эмир эткени киби, тамам эфод киби, алтындан, мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юньден ве индже ишленген кетенден япылгъан эди. 6Сонъ олар шохам деген къыйметли ташларны алып, алтын юваларгъа отуртты, оларнынъ устюнде Исраиль огъулларынынъ адларыны, тамгъалар устюнде оюлгъаны киби, ойдылар. 7Мусагъа РАББИ эмир эткени киби, бу эки таш, Исраиль огъулларына хатырлатма олсун деп, эфоднынъ къушачыкъларына къоюлды.

Кокрек торбасынынъ япылувы

8Сонъ усталыкънен кокректеки торбаны ясады. О, тамам эфод киби, алтындан, мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юньден ве индже ишленген кетенден япылгъан эди. 9Узунлыгъынен кенълиги бирер къарыш[*] олып, о, дёрткоше ве эки къатлы эди. 10Онынъ устюндеки юваларгъа дёрт сырагъа сыралап, ташларны къойдылар. Якъут, сары якъут, зумрут ташлары – бу биринджи сыра эди. 11Экинджи сыра: карбункул, кок якъут ве эльмаз. 12Учюнджи сыра: яхонт, агат, аметист. 13Дёртюнджи сыра: хризолит, шохам, яспис. Эписи ташлар алтын юваларгъа къоюлгъан эдилер. 14Исраиль огъулларынынъ, кичигинден башлап буюгинедже, он эки адына коре бу ташлар он эки дане эди. Эр бир таш устюне, тамгъада олгъаны киби, он эки къабилелернинъ бирер ады оюлгъан эди. 15Кокректеки торба ичюн темиз алтындан йип дайын орюльген зынджырчыкълар япкъан эдилер. 16Алтындан эки юва ве эки алкъа япып, оларны кокректеки торбанынъ эки уджуна пекиттилер де, 17орюльген алтын зынджырчыкъларны кокректеки торбанынъ уджларында олгъан эки алкъагъа кирсеттилер. 18Зынджырчыкъларнынъ эки бош уджуны эки ювагъа пекитип, бойлеликнен оларны эфод къушачыкъларынынъ ог тарафына пекиттилер. 19Даа эки алкъа япып, оларны кокректеки торбанынъ, эфодгъа яткъан тарафындаки эки уджуна пекиттилер. 20Ондан сонъ алтындан даа эки алкъа япып, оларны тамам эфоднынъ къушачыгъы устюнден кельген тикишнинъ янында, эфоднынъ эки къушачыгъынынъ тюбюне, ог тарафындан пекиттилер. 21Мусагъа РАББИ эмир эткени киби, кокректеки торбанынъ алкъаларыны эфоднынъ алкъаларына мор юньден ишленген йипнен багъладылар. О, эфод къушачыгъынынъ устюнден эди ве эфоднынъ устюнден тюшмей эди.

Харуннынъ огъуллары ичюн урбаларны азырлайлар

22Эфоднынъ тюбден кийильген руханийнинъ урбасыны мор юньден япты. 23Бу урбада баш кирсетмек ичюн агъыз олсун, агъызнынъ четлери тифтильмесин деп, баш кечирмек ичюн агъзыны пекитти. 24Урбаларнынъ этегинде бойдан-бой мор, мавылы къырмызы ве ачыкъ къырмызы юньден ве индже ишленген кетенден нарчыкълар яптылар. 25Темиз алтындан чанъчыкъларны япып, нарчыкъларнынъ араларында, урбанынъ этегинде, бойдан-бой асып чыкътылар. 26Бойдан-бой чанъчыкъ ве нарчыкъ, чанъчыкъ ве нарчыкъ олды. Мусагъа РАББИ эмир эткени киби, бу урба ибадет этмек ичюн эди. 27Харун ве огъуллары ичюн индже ишленген кетенден япылгъан руханийлик халатларыны тиктилер. 28Индже ишленген кетенден чалманы, башларына саргъыларыны, тюп урбаны япты. 29РАББИ Мусагъа эмир эткени киби, мор, мавылы къырмызы, ачыкъ къырмызы юньден йипишли къушакъны яптылар. 30Темиз алтындан Азизлик Таджы ичюн тегиз тахтачыкъ япып, онынъ устюне, тамгъа устюне оюлгъаны киби, «РАББИнинъ азизлиги» сёзлерини ойдылар. 31Мусагъа РАББИ эмир эткени киби, тахтачыкъны мор йипнен чалма устюне багъладылар.

Ишлернинъ сонъу

32Бойлеликнен, Корюшюв Чадырынынъ бутюн ишлери япылып биткен эди. Исраиллилер, РАББИ Мусагъа насыл эмир эткен олса, ойле де эписини эттилер. 33Сонъ Мусагъа Мескенни: Чадырны ве онынъ алетлерини, дёгмелерини, черчивелерини, сырыкъларыны, диреклерини, темеллерини, 34+къырмызы ренкке боялангъан къой-эчки терилеринден япылгъан орьтюни ве индже ишленген териден япылгъан орьтюни, къапаткъан пердени, 35Шаатлыкъ Сандыгъыны сырыкъларынен ве оны къапаткъан Мерамет Еринен, 36столны алетлеринен берабер ве РАББИнинъ булунувыны косьтерген пителерни, 37темиз алтындан япылгъан къандильни эписи алетлеринен, онынъ устюне къоюлгъан лампатларынен берабер эписи алетлерини ве якъып ярыкълатмакъ ичюн зейтюн ягъыны, 38къокъулы отларны якъмакъ ичюн алтындан япылгъан ерни, бир шей ягъламакъ ичюн зейтюн ягъыны, къокъулы ягъны ве Чадырнынъ къапусына асыладжакъ пердени, 39тунчтан япылгъан къурбан ерини, онынъ ичюн тунч пармакълыкъны, онынъ сырыкъларыны эписи алетлеринен, савутны ве онынъ саджаягъыны, 40азбарнынъ перделерини, онынъ диреклеринен темеллерини ве азбарнынъ къапуларында олгъан пердени, къазычыкъларыны ве йиплерини, Мескеннинъ Корюшюв Чадырында ибадет этмек ичюн олгъан эписи алетлерни, 41Мукъаддес Ерде ибадет этмек ичюн нагъышлангъан урбаларны: руханийликни беджермек ичюн, баш руханий Харунгъа азиз урбаларны ве онынъ огъулларына тикильген урбаларны кетирдилер. 42РАББИ Мусагъа насыл эмир эткен олса, исраиллилер эписи бу ишлерни ойле де яптылар. 43Муса оларнынъ бутюн эткен ишини козьден кечирди ве, олар оны тамам РАББИ эмир эткени киби япкъанларыны корип, оларны багъышлады.

40

Мескеннинъ азиз этилюви

40^1РАББИ Мусагъа бойле деди:

2– Биринджи айнынъ биринджи кунюнде Мескенни – Корюшюв Чадырыны къой. 3Анда Шаатлыкъ Сандыгъыны кирсетип къой, оны перденен къапат. 4Сонъ столны кетирип, устюне эписи шейлерини къой. Къандильни кетирип, онынъ устюне лампатларыны къой. 5Къокъулы отларны якъмакъ ичюн алтындан япылгъан ерни Шаатлыкънынъ огюнден къойып, Мескеннинъ къапусына пердени ас. 6Сонъ айванларны бутюнлей якъмакъ ичюн къурбан ерини Мескеннинъ, Корюшюв Чадырынынъ къапусы огюнде къой. 7Абдест алмакъ ичюн савутны Корюшюв Чадырынен къурбан ерининъ арасына къойып, ичини сувгъа толдур. 8Азбарны безлернен къоралап, азбарнынъ къапусына пердени ас. 9Якъыладжакъ ягъны алып, онен Мескенни ве ичинде олгъан эр бир шейини ягълап, оны ве онынъ эписи алетлерини айырып азиз эт. Сонъ о азизлик олур. 10Айванларны бутюнлей якъмакъ ичюн къурбан ерини ве онынъ бутюн алетлерини ягълап, къурбан ерини айырып азиз эт. Сонъ къурбан ери улу азизлик олур. 11Абдест алмакъ ичюн савутны саджаягъынен ягълап, оларны айырып азиз эт. 12Харуннен огъулларыны Корюшюв Чадырынынъ къапусына кетирип, оларны ювундыр. 13Харуннынъ устюне азиз урбаларыны кийдирип, оны ягънен ягълап, айырып азиз эт. О, руханий оларакъ Манъа хызмет этеджек. 14Огъулларыны да кетирип, устьлерине руханийлик халатларыны кийдир. 15Бабалары киби, оларны ягънен ягъла. Сонъ олар руханий оларакъ Манъа хызмет этеджеклер. Бойле этип, ягънен ягъланып, олар ве оларнынъ эвлятлары эбедиен руханий оладжакълар.

16Муса, РАББИ онъа насыл эмир эткен олса, эписини ойле де япты. 17Мысырдан чыкъкъанларына экинджи йылнынъ биринджи айындаки биринджи кунюнде Мескен къоюлгъан эди. 18Муса Мескенни къойгъанда, темеллерини къойды, черчивелерини котерди, сырыкъларыны кечирди ве диреклерини къойды. 19Сонъ Мескеннинъ устюнден орьтюни джайратты, орьтюлернинъ устюни, РАББИ эмир эткени киби, даа бир орьтюнен къапатты. 20+Шаатлыкъны алып, Сандыкънынъ ичине къойды, Сандыкънынъ алкъаларындан сырыкъларны кечирди ве тёпесине къапакъ олгъан Мерамет Ерини къойды. 21Сандыкъны Мескен ичине кирсетип ве оны къапаткъан пердени асып, РАББИ онъа эмир эткени киби, Шаатлыкъ Сандыгъыны къапатты. 22Корюшюв Чадырында, Мескеннинъ шималь тарафында, перденинъ огюнде столны къойды. 23Столнынъ устюне, РАББИ онъа эмир эткени киби, Муса РАББИнинъ огюнде сыранен пителерни къойды. 24Сонъ Корюшюв Чадырында, Мескеннинъ дженюп тарафында, столнынъ къаршысында къандильни къойып, 25РАББИ эмир эткени киби, РАББИнинъ огюнде лампатларны къойды. 26Корюшюв Чадырында, перденинъ огюнден, алтындан япылгъан ерни къойып, 27РАББИ онъа эмир эткени киби, ернинъ устюнде мис къокъулы отларны якъты. 28Сонъ Корюшюв Чадырынынъ къапусына пердени асты. 29Айванларны бутюнлей якъмакъ ичюн къурбан ерини Мескеннинъ, Корюшюв Чадырынынъ къапусы огюне къойды ве, РАББИ онъа эмир эткени киби, онынъ устюнде айван къурбанларыны якъты ве ашлыкъ бахшышларыны кетирди. 30Корюшюв Чадырынен къурбан ерининъ арасында абдест алмакъ ичюн савутны къойып, ичини сувгъа толдурды. 31О савуттан Муса, Харун ве онынъ огъуллары сув алып, къолларынен аякъларыны ювдылар. 32РАББИ Мусагъа эмир эткени киби, Корюшюв Чадырына киргенде, къурбан ерине якъынлашкъанда, даима абдест ала эдилер. 33Сонъ Мескеннинъ ве къурбан ери азбарынынъ чевре-четини къоралады ве азбарнынъ къапусына перделерни асты. Бойле эттирип, Муса ишини битирди.

Мескен устюндеки булут

34+Сонъ Корюшюв Чадырынынъ устюни булут сарды, ве Мескеннинъ ичини РАББИнинъ Шурети толдурды. 35Муса Корюшюв Чадырынынъ ичине кирип оламады, чюнки оны булут сарып алды, ве Мескенни РАББИнинъ Шурети толдурды.

36+Исраиллилернинъ бутюн долашкъан вакъытларында, Мескеннинъ устюнден булут котерильгенде, олар ёлгъа чыкъа эдилер. 37Булут котерильмесе, олар, о, котерильмегендже, ёлгъа чыкъмай эдилер. 38Бутюн долашкъан вакъытларында, эписи исраиллилернинъ козю огюнде, Мескеннинъ устюнде куньдюз РАББИнинъ булуты, геджесинен исе атеши эди.

* 2.10 Муса – къ. еуд. «моше» деген сёзнинъ айтылувы «мешетиху» (оны чыкъардым) деген сёзнинъ айтылувына ошай.

* 2.22 Гершом – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «гер» (кельмешек) деген сёзнинъ айтылувына ошай.

* 12.11 Песах – къ. еуд. «янындан кечип кетмек» демектир.

* 13.4 Авив айында – баарьнинъ ильк куньлеринде, къарарнен март, я да апрель айында.

* 15.23 Мара – къ. еуд. «аджджы» демектир.

* 16.16 Чанакъ – къ. еуд. «бир омер».

* 16.36 Омер – эки литрге тенъ кельген ольчю. Эфа – къарарнен 20 литрлик ольчюси.

* 17.7 Масса ве Мерива – къ. еуд. «сынамакъ» ве «къавгъа этмек» демектир.

* 17.15 Яхве-Нисси – къ. еуд. «РАББИ – Меним Байрагъым» демектир.

* 18.3 Гершом – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «гер» (кельмешек) сёзюнинъ айтылувына ошай.

* 18.4 Элиэзер – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «Алла – ярдымджы» манасыны анълаткъан ибаренинъ айтылувына ошай.

* 21.32 30 кумюш – къ. еуд. «30 шекель».

* 23.15 Авив айында – баарьнинъ ильк куньлеринде, къарарнен март я да апрель айында.

* 23.31 Акъ денъиз.

* 25.10 1,25 метр; 0,75 метр – къ. еуд. «эки бучукъ аммах», «бир бучукъ аммах».

* 25.23 Бир метр; ярым метр; 0,75 метр – къ. еуд. «эки аммах», «бир аммах», «бир бучукъ аммах».

* 25.25 Авуч кенълигинде – къ. еуд. «бир тофах».

* 25.39 30 кило – къ. еуд. «бир киккар».

* 26.2 14 метр; эки метр – къ. еуд. «28 аммах», «4 аммах».

* 26.8 15 метр; эки метр – къ. еуд. «30 аммах», «4 аммах».

* 26.16 Беш метр; 0,75 метр – къ. еуд. «10 аммах», «бир бучукъ аммах».

* 27.1 Эки бучукъ метр; бир бучукъ метр – къ. еуд. «5 аммах», «3 аммах».

* 27.9 50 метр – къ. еуд. «100 аммах».

* 27.12 25 метр – къ. еуд. «50 аммах».

* 27.14 Еди бучукъ метр – къ. еуд. «15 аммах».

* 27.16 Он метр – къ. еуд. «20 аммах».

* 28.16 Къарыш – къ. еуд. «бир зерет».

* 28.30 Ур ве Тум – къ. еуд. «ярыкъ» ве «къусурсызлыкъ» маналарыны анълата. Джереп алетлери.

* 29.40 Бир чанакъ; ярым чанакъ – къ. еуд. «(эфанынъ) он пайда бир пайы», «хиннинъ дёрт пайда бир пайы».

* 30.2 Ярым метр; бир метр – къ. еуд. «бир аммах», «эки аммах».

* 30.13 Ярым кумюш – къ. еуд. «ярым шекель».

* 30.23-24 Беш кило; эки бучукъ кило; эки чанакъ – къ. еуд. «500 шекель», «250 шекель», «бир хин». Кидда – тарчыннынъ бир чешити олгъан шей.

* 30.34 Натаф сакъызы; шехелет; гузель къокъулы галбан; темиз къара май – бугуньде-бугунь япылувы ачыкъ айдын белли олмагъан гузель къокъулы шейлер.

* 33.7 Корюшюв Чадыры – бу Чадыр 26-нджы бабда тасвирленген Чадырдан фаркъ эте.

* 36.9 14 метр; эки метр – къ. еуд. «28 аммах», «4 аммах».

* 36.15 15 метр; эки метр – къ. еуд. «30 аммах», «4 аммах».

* 36.21 Беш метр; 0,75 метр – къ. еуд. «10 аммах», «бир бучукъ аммах».

* 37.1 1,25 метр; 0,75 метр – къ. еуд. «эки бучукъ аммах», «бир бучукъ аммах».

* 37.10 Бир метр; ярым метр; 0,75 метр – къ. еуд. «эки аммах», «бир аммах», «бир бучукъ аммах».

* 37.12 Авуч кенълигинде – къ. еуд. «бир тофах».

* 37.24 30 кило – къ. еуд. «бир киккар».

* 38.1 Эки бучукъ метр; бир бучукъ метр – къ. еуд. «5 аммах», «3 аммах».

* 38.9 50 метр – къ. еуд. «100 аммах».

* 38.13-14 25 метр; еди бучукъ метр – къ. еуд. «50 аммах», «15 аммах».

* 38.18 Он метр; эки бучукъ метр – къ. еуд. «20 аммах», «5 аммах».

* 38.24 880 кило – къ. еуд. «29 киккар ве 730 шекель».

* 38.25 3 020 кило – къ. еуд. «100 киккар ве 1 775 шекель».

* 38.26 Беш грамм – къ. еуд. «бир бека», я да ярым шекель.

* 38.29 2 125 кило – къ. еуд. «70 киккар ве 2 400 шекель».

* 39.9 Къарыш – къ. еуд. «бир зерет».

+ 1.4 Баш 35.23-26
+ 1.5 Баш 46.27
+ 1.8 Фаал 7.18
+ 1.11 Баш 15.13; 47.11
+ 2.1 Чыкъ 6.20; Сай 26.59
+ 2.18 Сай 10.29
+ 2.24 Баш 15.14; 46.4
+ 2.25 Къад 2.18; 1 Пад 9.16
+ 3.1 3 Пад 19.8
+ 3.5 Ехо 5.15
+ 3.6 Фаал 7.32
+ 3.8 Текр 26.15
+ 3.9 1 Пад 2.24-25
+ 3.12 Ехо 1.5; Къад 6.16
+ 3.14 Юх 8.58
+ 3.20 Чыкъ 12.31
+ 3.21 Баш 15.14
+ 4.10 Йрм 1.6
+ 4.11 Икм 20.12
+ 4.19 Чыкъ 2.15
+ 4.21 Ехо 11.20
+ 4.22-23 Йрм 31.9; Хош 11.1
+ 5.2 Эюп 21.15
+ 5.22 Ехо 7.7
+ 6.3 Баш 17.1
+ 6.7 Ехез 20.5
+ 6.8 Баш 15.18; 26.3; 35.12
+ 6.14 Баш 46.8-11
+ 6.15 Баш 46.10; Сай 26.12-13
+ 6.16 Сай 3.17; 1 Тар 6.16
+ 6.19 Сай 26.57-58
+ 6.20 Сай 26.59
+ 6.21 Сай 16.1-35
+ 6.22 Лев 10.4
+ 6.23 Сай 1.7; 2.3; 26.60-61
+ 6.24 Сай 26.11; 1 Тар 6.22-23
+ 6.25 Сай 25.7
+ 8.8 Чыкъ 9.28; 10.17
+ 8.26 Баш 43.32; 46.34
+ 9.12 Збр 104.25
+ 9.16 Рим 9.17
+ 9.23 Ехо 10.11; Сыр 11.19; 16.21
+ 9.27 2 Тар 12.6
+ 9.28 Чыкъ 8.8; 10.17
+ 9.29 Чыкъ 19.5; Текр 10.14; Збр 23.1
+ 10.4 Ам 7.1; Сыр 9.3
+ 10.16 Лк 15.18
+ 10.17 Чыкъ 8.8; 9.28
+ 11.7 Мал 3.18
+ 12.6 Сай 9.10-11
+ 12.12 Сай 33.4
+ 12.22 Лев 14.6; Сай 19.6, 18; Збр 50.9
+ 12.26 Чыкъ 13.14; Текр 6.20; Ехо 4.6
+ 12.35 Чыкъ 11.2
+ 12.36 Баш 15.14
+ 12.37 Сай 11.21; 33.5
+ 12.40 Баш 15.13; Фаал 7.6; Гал 3.17
+ 12.46 Сай 9.12; Юх 19.36

+ 12.49 Лев 19.34; 24.22; Сай 9.14; 15.15-16; Текр 10.19

+ 13.2 Чыкъ 22.29; 34.19; Лев 27.26; Сай 3.13; 8.16; 18.15-17; Текр 15.19; Лк 2.23

+ 13.7 Лев 23.5-8
+ 13.9 Текр 6.8; 11.18
+ 13.14 Чыкъ 12.26; Текр 6.20
+ 13.17 Сай 14.1-4
+ 13.19 Баш 50.25
+ 13.20 Сай 33.6

+ 13.21 Чыкъ 40.34; Сай 9.15; 10.34; Текр 1.33

+ 14.1-2 Сай 33.7

+ 14.8 Сай 33.3

+ 14.14 Текр 1.30; 3.22; Ехо 23.3, 10; Нех 4.20

+ 14.21 Ехо 3.16; 4 Пад 2.8
+ 14.29 Ехо 3.13-17
+ 15.1 Збр 75.7; Еш 12.5
+ 15.2 Збр 117.13; Еш 12.2
+ 15.3 Збр 23.8
+ 15.6 Збр 117.15
+ 15.8 2 Пад 22.16; Збр 77.13

+ 15.11 Текр 3.24; 33.26; 1 Пад 2.2; 2 Пад 7.22; 3 Пад 8.23; 2 Тар 6.14; Збр 85.8; 88.7-9; Еш 45.5-6; Йрм 10.6

+ 15.15 Сай 14.14; 22.2-4; Ехо 2.9
+ 15.17 Збр 77.54
+ 15.18 Збр 9.37; 28.10; 145.10

+ 15.20 Чыкъ 2.4-8; Сай 12.1-15; 20.1; 26.59; Текр 24.9; Къад 11.34; 21.21; 1 Пад 18.6; Микъа 6.4

+ 15.21 Збр 75.7
+ 15.22 Баш 16.7; Сай 33.8
+ 15.26 Збр 102.3
+ 15.27 Сай 33.9
+ 16.1 Сай 33.1
+ 16.3 Сай 11.4-5; 14.2; 20.3
+ 16.7 Сай 16.11
+ 16.13 Сай 11.7-9;
+ 16.16 Чыкъ 16.36
+ 16.18 2 Кор 8.15
+ 16.23 Чыкъ 20.8-11
+ 16.35 Сай 14.33; Текр 8.2; Ехо 5.12
+ 17.1 Сай 33.12,
+ 17.2 Сай 20.3-5
+ 17.4 Сай 14.10
+ 17.6 Сай 20.7-11

+ 17.8 Баш 36.12; Сай 13.30; 24.20; Текр 25.17-18; 1 Пад 15.2

+ 17.14 1 Пад 15.7-8
+ 18.1 Чыкъ 3.1
+ 18.11 1 Тар 16.25
+ 18.18 Сай 11.14; Текр 1.12
+ 18.21 Текр 16.18; Узеир 7.25
+ 18.25 Текр 1.15
+ 18.26 Текр 1.17
+ 19.2 Сай 33.15
+ 19.4 Текр 32.11

+ 19.5 Чыкъ 9.29; Текр 7.6; 10.14; 14.2; 26.18; Збр 134.4; Мал 3.17

+ 19.6 Текр 14.21; Йрм 2.3; 1 Пётр 2.5, 9; Сыр 1.6; 5.10; 20.6

+ 19.8 Чыкъ 24.3
+ 19.10 Сай 11.18
+ 19.13 Еуд 12.20
+ 19.21 1 Пад 6.19
+ 19.22 Лев 10.1-3
+ 20.2 Лев 26.13
+ 20.3 Текр 32.39; 4 Пад 17.35; Збр 80.10
+ 20.4 Лев 19.4; 26.1; Текр 27.15

+ 20.5 Чыкъ 34.7, 14; Сай 14.18; Текр 4.24; 6.15; Ехо 24.19; Нах 1.2

+ 20.6 Текр 5.10; 7.9

+ 20.7 Лев 19.12; 24.10-16

+ 20.8 Баш 2.2; Чыкъ 31.14-17; Лев 19.30; 23.3; 26.2; Сай 15.32-36; Мк 2.27-28; Лк 13.14

+ 20.12 Лев 19.3; Текр 27.16; Мт 15.4; 19.19; Мк 7.10; 10.19; Лк 18.20; Эф 6.2

+ 20.13 Баш 9.6; Лев 24.17; Мт 5.21; 19.18; Мк 10.19; Лк 18.20; Рим 13.9; Якъ 2.11

+ 20.14 Лев 18.20; 20.10; Текр 22.22; Икм 6.32; Мт 5.27; Рим 13.9

+ 20.15 Лев 19.11; Мт 19.18; Рим 13.9

+ 20.16 Чыкъ 23.1; Текр 19.16-20; Икм 19.5; Мт 19.18

+ 20.17 Йрм 5.8; Мт 5.28; Лк 12.15; Рим 7.7; 13.9

+ 20.19 Текр 5.27; Еуд 12.19
+ 20.25 Текр 27.5-6; Ехо 8.31
+ 21.2 Лев 25.39-40; Текр 15.12; Йрм 34.14
+ 21.6 Текр 15.16-17
+ 21.10 1 Кор 7.3
+ 21.12 Баш 9.6; Лев 24.17; Сай 35.31
+ 21.13 Сай 35.11, 22; Текр 19.4-5; Ехо 20.3
+ 21.14 3 Пад 2.28-34
+ 21.16 Текр 24.7
+ 21.17 Лев 20.9; Икм 20.20; Мт 15.4; Мк 7.10
+ 21.25 Лев 24.19-20; Текр 19.21; Мт 5.38
+ 21.28 Баш 9.5
+ 21.30 Сай 35.31
+ 21.34 Лев 24.18
+ 22.1 2 Пад 12.6
+ 22.4 Икм 6.31
+ 22.11 3 Пад 8.31; 2 Тар 6.20; Еуд 6.16
+ 22.16 Текр 22.28-29
+ 22.18 Лев 19.31; 20.27; Текр 18.10-12
+ 22.19 Лев 18.23; 20.15; Текр 27.21
+ 22.21 Чыкъ 23.9; Лев 19.33; Текр 24.17
+ 22.22 Текр 27.19; Еш 1.17
+ 22.24 Збр 108.9
+ 22.25 Лев 25.35-37; Текр 23.19; Нех 5.7
+ 22.26 Текр 24.13
+ 22.28 3 Пад 21.10; Фаал 23.5
+ 22.29 Чыкъ 13.2, 11-16
+ 22.30 Лев 22.27
+ 22.31 Лев 7.24; 22.8
+ 23.1 Чыкъ 20.16
+ 23.3 Лев 19.15
+ 23.4 Текр 22.1
+ 23.6 Чыкъ 22.21-22; Икм 22.22

+ 23.7 Лев 19.16; Текр 27.25; 3 Пад 21.1-11; Икм 17.15; 24.24; Еш 5.23

+ 23.8 Текр 16.19; 1 Пад 8.3
+ 23.9 Чыкъ 22.21
+ 23.11 Лев 25.2-7
+ 23.12 Чыкъ 20.9-10

+ 23.13 Ехо 23.7; Збр 15.4; Хош 2.17; Зек 13.2

+ 23.14 Сай 28.16-31; Текр 16.1-17

+ 23.15 Чыкъ 12.15; 34.20

+ 23.16 Чыкъ 34.22; Лев 23.33-43; Сай 29.12-39; Текр 16.9, 13-15; 31.10-11

+ 23.17 Чыкъ 34.23

+ 23.19 Чыкъ 34.26; Лев 22.28; Текр 14.21; 22.6; 26.2

+ 23.20 Чыкъ 14.9; Мал 3.1; Мт 11.10; Мк 1.2; Лк 7.27

+ 23.22 Баш 12.3; Текр 30.7
+ 23.23 Чыкъ 33.2; Текр 7.1; Ехо 3.10
+ 23.24 Чыкъ 20.5; Сай 33.52
+ 23.25 Текр 7.15
+ 23.26 Текр 7.14
+ 23.27 Текр 2.25; 28.7; Ехо 2.9
+ 23.28 Текр 7.20; Ехо 24.12
+ 23.29 Текр 7.22

+ 23.31 Баш 15.18; Сай 34.1-12; Текр 11.24; Ехо 1.4; Збр 71.8

+ 23.33 Чыкъ 34.12; Текр 7.16; Ехо 23.12-13; Къад 2.3; Збр 105.36

+ 24.1 Чыкъ 6.23; Сай 11.16
+ 24.3 Чыкъ 19.8
+ 24.8 Зек 9.11; Мк 14.24; Еуд 9.20

+ 24.10 Баш 32.30; Чыкъ 33.20; Ехез 1.26; Юх 1.18

+ 24.12 Чыкъ 31.18; 3 Пад 19.11
+ 24.13 Сай 11.28; 14.6; 27.18
+ 24.17 Чыкъ 24.1; Текр 4.24; Еуд 12.29
+ 24.18 Чыкъ 34.28; 3 Пад 19.8
+ 25.8 Лев 26.11-12; 3 Пад 6.13; Ехез 37.27
+ 25.10 Текр 10.1
+ 25.21 3 Пад 8.9
+ 25.22 Лев 16.2; Сай 7.89; 17.4
+ 25.30 Лев 24.5-9
+ 25.40 1 Тар 28.19
+ 26.14 Чыкъ 25.5

+ 26.31 Лев 16.2; 2 Тар 3.14; Мт 27.51; Еуд 9.3

+ 26.33 3 Пад 6.16; 2 Тар 3.8; Мк 15.38
+ 27.2 3 Пад 1.50; 2.28
+ 27.3 3 Пад 7.40; 2 Тар 4.11
+ 27.21 Чыкъ 33.7
+ 28.17 Ехез 28.13; Сыр 21.19-20

+ 28.30 Лев 8.8; Сай 27.21; Текр 33.8; 1 Пад 28.6; Узеир 2.63; Нех 7.65

+ 28.36 Зек 14.20
+ 28.38 Сай 18.1
+ 28.39 Лев 16.4; Ехез 44.18
+ 29.2 Лев 2.4
+ 29.7 Чыкъ 30.30
+ 29.12 Чыкъ 27.2
+ 29.13 Лев 3.3-4
+ 29.14 Лев 4.11-12; 16.27
+ 29.18 Лев 1.9
+ 29.25 Чыкъ 29.18
+ 29.29 Сай 20.26
+ 29.33 Лев 22.10
+ 29.36 Чыкъ 30.26
+ 29.37 Чыкъ 30.29; Лев 6.18
+ 29.41 Чыкъ 29.18
+ 29.45 Чыкъ 25.8
+ 30.2 Чыкъ 27.2
+ 30.6 3 Пад 6.22
+ 30.9 Лев 10.1
+ 30.10 Лев 16.34
+ 30.12 Чыкъ 38.25; Сай 1.2-4; 2 Пад 24.15

+ 30.13 Лев 27.25; Сай 3.47; 18.16; Нех 10.32; Ехез 45.12

+ 30.16 Сай 31.54
+ 30.18 Чыкъ 38.8
+ 30.25 Чыкъ 37.29
+ 30.28 Лев 8.10-11
+ 30.29 Чыкъ 29.37; Лев 6.18
+ 30.30 Чыкъ 29.7; Лев 8.10
+ 30.35 Чыкъ 37.29
+ 31.3 3 Пад 7.14
+ 31.14 Чыкъ 35.2; Сай 15.32-36
+ 31.17 Баш 2.22; Чыкъ 20.8-11
+ 31.18 Чыкъ 24.12
+ 32.1 Чыкъ 24.18; Фаал 7.40
+ 32.2 Къад 8.24-27
+ 32.4 3 Пад 12.28
+ 32.6 1 Кор 10.7
+ 32.9 Текр 10.16
+ 32.10 Сай 14.12
+ 32.11 Дан 9.15
+ 32.13 Баш 22.16-17; 26.4

+ 32.14 Сай 14.20; 2 Пад 24.16; Йрм 18.8; Юнус 3.10

+ 32.20 Текр 9.21
+ 32.25 Икм 29.18
+ 32.27 Текр 13.6-9
+ 32.33 Ехез 18.4,
+ 33.2 Чыкъ 23.23
+ 33.3 Чыкъ 3.8
+ 33.5 Сай 16.21
+ 33.7 Чыкъ 27.21
+ 33.16 Чыкъ 19.5; Сай 23.9
+ 33.19 Рим 9.15
+ 33.20 Баш 32.30; Еш 6.5; Юх 1.18
+ 34.2 3 Пад 19.11
+ 34.3 Чыкъ 19.12-13

+ 34.6 Сай 14.17-18; 2 Тар 30.9; Нех 9.17; Збр 85.15; 102.8; 110.4; 111.4; 114.5; 144.8; Ёэль 2.13; Юнус 4.3

+ 34.7 Чыкъ 20.5-6; Текр 5.9
+ 34.12 Чыкъ 23.33
+ 34.13 Чыкъ 23.24; Текр 7.5
+ 34.14 Чыкъ 20.5
+ 34.15 Сай 25.2

+ 34.16 Текр 7.3-4; Къад 3.6; 3 Пад 11.2-4; 16.31

+ 34.17 Чыкъ 20.4
+ 34.18 Чыкъ 12.14; Лев 23.6
+ 34.19 Чыкъ 13.2, 11-16
+ 34.20 Чыкъ 23.15
+ 34.21 Чыкъ 20.8-11
+ 34.23 Чыкъ 23.17
+ 34.25 Чыкъ 23.18; Текр 16.4
+ 34.26 Чыкъ 23.19; Лев 22.28; Текр 14.21
+ 34.28 Чыкъ 24.18
+ 34.29 2 Кор 3.7-18
+ 34.34 2 Кор 3.16
+ 34.35 2 Кор 3.7-18
+ 35.2 Чыкъ 20.8-11; 31.14
+ 35.7 Чыкъ 25.5
+ 35.23 Чыкъ 25.5
+ 36.19 Чыкъ 25.5
+ 37.1 Текр 10.3
+ 37.29 Чыкъ 30.22-25, 34-38
+ 38.8 Чыкъ 30.18
+ 38.21 Фаал 7.44; Сыр 15.5
+ 38.25 Чыкъ 30.12
+ 38.26 Сай 1.46; 2.32; 26.51
+ 39.34 Чыкъ 25.5
+ 40.20 3 Пад 8.9
+ 40.34 Чыкъ 13.21; Сыр 15.8
+ 40.36 Сай 9.17-22

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/CRT/CRT/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/Мукъаддес-Китап__Tran.azw3

Алланынъ Адлары

Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

Сёзлюк

Сёзлюк

1. Б
2. В
3. Г
4. Д
5. Е
6. Ё
7. И
8. К
9. Л
10. М
11. Н
12. О
13. П
14. Р
15. С
16. Т
17. Ф
18. Х
19. Ч
20. Ш
21. Э
22. Ю
23. Я

Сёзлюк

Абдест – Эски Васиетте, бутюнлей сувнен ювунып (бой абдест) я да эль-аякъ ювып темизленюв адети. Еудийлер эр бир арам шейге ве арамлангъан адамгъа тийген сонъ, къолларыны, чанакъларыны, урбаларыны ве башкъа шейлерни юва эдилер.

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

Азиз – бакъ. Мукъаддес.

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

Алланынъ Къозусы – Алла исраиллилерге Мусанен берген Къанунгъа бойсунып, руханийлер эр саба ве эр акъшам Аллагъа бир къозуны къурбан чала эдилер. Къозунынъ къаны адамларны Алланен муаббетлештире, ве бу адетнен исраиллилернинъ гуналары багъышлана эди. Исагъа «Алланынъ Къозусы» деп, Ягъя Исанынъ бутюн халкъ ичюн къурбан оладжагъыны эвельден айтты.

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

Алланынъ Шурети – бу ибаре дюньяда япкъан ишлеринде косьтерильген Алланынъ улулыгъыны бильдире. Мукъаддес Китаптан корюне ки, базы вакъытта Алланынъ Шурети исраиллилерге кучьлю ярыкъ киби корюнди. Амма Алланынъ Шурети Раббиге инангъан инсафлы адамларнынъ яшайышларында да корюнди. Энъ эвеля О, Иса Месихнинъ яшайышында, аджайип ишлеринде ве хусусан Онынъ хач устюнде олюминде ве тирилювинде косьтерильди.

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

Альфа ве Омега – юнан элифбесининъ биринджи ве сонъки арифлери (къырымтатар элифбесиндеки А ве Я арифлери киби). «Альфа ве Омега» ибареси «башы ве сонъу» манасыны ачып, толулыкъны, сонъунадже чыкъмакъны анълата. Сырларнынъ ачылувы китабынынъ контекстинде бу ибаре дюньянынъ яратылмасындан сонъки кунюне къадар тарихыны косьтере.

Алямет – бакъ. Бельги.

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

Амин – къ. еуд. «акъикъий» я да «акъикъат» манасыны анълата. Бу сёзнен вааз я да дува эм башланмакъ, эм битмек мумкюн.

Арес-тёпе – (къ. юн. Арео Пагос) акъсакъалларнынъ шурасы топлашкъан Афинанынъ меркезинде ерлешкен тёпелик. Шуранынъ озюни де бу тёпеликнинъ адына коре адландыра эдилер (бакъ. Фаал 17).

Афталар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

Аштан-сувдан вазгечюв – къадимий заманларда къыскъа бир вакъыт ичинде, адетиндже бир кунь девамында, аштан ве сувдан вазгече эдилер. Бойлеликнен, адам озюни Аллагъа ишандыра, шунынънен Онъа олгъан садыкълыгъыны косьтере ве тёвбе этип ярдым сорай эди. Бир йылда бир кунюнде – Одеме Куню (еуд. Йом-Киппур) – эр бир адам мытлакъ аштан вазгечмек керек эди, еудийлер эписи озь гуналары ичюн Аллагъа тёвбе эте эдилер. Бу, Мукъаддес Язынынъ эмири эди. Базылары исе, энъ эвеля фериселер, даа башкъа куньлерде аштан-сувдан вазгече эдилер. Бирде-бир иманлылар джемиети айры бир себептен дува окъумакъ ичюн аштан-сувдан вазгечип ола эдилер.

Байрамлар – исраиллилер эсас учь байрамны къайд эте эдилер: Мысырдан чыкъкъанларыны хатырлаткъан Песах Байрамы, Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, я да Берекет Байрамы) (махсул джыймагъа башлагъанларында) ве Чалашлар Байрамы (махсул джыймакъны битиргенлеринде). Ондан гъайры олар даа Одеме Кунюни къайд эте эдилер. Шу куню бутюн халкъ аштан вазгечип Алладан озь гуналарынынъ багъышланмасыны сорай эдилер. Песах Байрамы – (къ. еуд. Песах) еудийлернинъ энъ муим байрамы, еудийлерни Мысыр къуллугъындан къуртулгъанларыны анъдыра. Бу байрам Нисан айында 15-инджи кунюнде (март-апрель айында) отькериле эди. Къадимий заманларда еудийлер бутюн Исраиль мемлекетинден ве башкъа топракълардан Песах Байрамыны къайд этмек ичюн Ерусалимге келип, Аллагъа ибадет эте эдилер. Песахтан сонъ еди кунь девам эткен Маясыз Пишкен Пите Байрамы башлана эди. Бир афта ичинде еудийлер тек маясыз пишкен отьмек ашай эдилер. Инджильде бу эки байрам бир байрам сайыла. Шу куньлери Иса Месих хачкъа мыхланып ольдюрильди ве тирильди. Ондан сонъ Песах месихчилернинъ энъ буюк байрамы – Исанынъ Тирилюв Байрамы олды. Песах ашы олгъан къурбан къозусына да «песах» дей эдилер. Чалашлар Байрамы – (къ. еуд. Сукъкъот) баба-деделерининъ сахрада юрген вакъытта чалашларда яшагъанларнынъ хатырасына багъышланып отькерильген байрам. Байрам Тишри айынынъ 15-бешинджи куню (кузьнинъ башы) башланып, еди кунь девам эте эди. Ондан сонъ секизинджи кунь – байрам раатлыгъы келе эди. Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, Берекет Байрамы) – (къ. юн. Пентэкостэ, сёзю-сёзюне «эллинджи кунь») Песах Байрамындан еди афта кечкен сонъ кечириле эди. Бу байрамны «Синай дагъында берильген Къанун» байрамы киби къайд эте эдилер. Шу куню тек Фелестинде яшагъан дегиль, башкъа ерлерден де бутюн еудийлер Ерусалимге кельмеге арекет эте эдилер. Исанынъ биринджи шегиртлери Берекет Байрамында Мукъаддес Рухкъа толдылар.

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

Берекет Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Беэльзебул – бакъ. Шейтан.

Биринджи Махсул Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

Васиет Сандыгъы – исраиллилернинъ эсас азизлиги: агъачтан япылып алтыннен къаплангъан мукъаддес Сандыкъ. Сандыкънынъ ичинде васиетнинъ таш левалары сакълана эдилер. Сандыкъ башта Мескеннинъ сонъунда, Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде тура эди. Исраиллилер оны, устюнде санки де Рабби отургъан, падишанынъ тахты ерине коре эдилер.

Васиетнинъ таш левалары – устьлеринде Он Эмир (Исраиль халкъына Алладан берильген эсас эмирлер) язылгъан таш левалардыр. Оларны Рабби Синай дагъында, Исраильге васиет бергенде, Мусагъа берди.

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Денъиз хавузы – Мескеннинъ азбарында тургъан буюк бакъыр савут. Аллагъа хызметлерини башламаздан эвель руханийлер шу савутта абдест ала эдилер.

Дженнет – (къ. юн. Парадейсос; къ. еуд. Эден; рус. Эдем) Башланув китабында (2 б.) пек дюльбер багъча тасвир олуна, анда биринджи адамлар Алланен къонушып яшай эдилер. Бу багъчагъа «дженнет» дейлер. Адамлар Алланынъ Сёзюни тутмагъан сонъ, багъчадан къувулдылар ве энди агъыр иш япып ве ольдюриджи хасталыкъларгъа огърап яшамагъа меджбур олдылар. Дженнет акъкъында айткъан Месих бу аджайип ве гъамсыз яшайышкъа къайтмакъны ве Алланен бирликте эбедиен къалмакъны козьде тута эди.

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

Иблис – бакъ. Шейтан.

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

Инджиль – бакъ. Къуванчлы Хабер.

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

Исраиль – бакъ. Якъуп.

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

Кок Падишалыгъы – бакъ. Алланынъ Падишалыгъы.

Корюшюв Чадыры – бакъ. Мескен.

Къадимий арамий тили – къадимий еудий тилине ве аз дереджеде арап тилине сойдаш тили. Бу тильде Даниял ве Узеир китабынынъ бир къач бабы язылды. Фелестинде, Иса Месихнинъ яшагъан вакъытта, бу еудийлернинъ лакъырды тили эди.

Къадимий еудий тили – бу тильде деерлик бутюн Эски Васиет язылгъан. Янъы Васиет язылгъан заманында, Фелестин сакинлери онъа сойдаш олгъан арамий тильде лаф эте эдилер, башкъа халкъ векиллеринен исе сыкъ-сыкъ къадий юнан тилинде къонуша эдилер.

Къадимий юнан тили – Эскендер Зулькарнайннынъ запт этмелеринден сонъ, юнан тили шаркъий Акъ денъиз ялысында халкъара тиль олды. Янъы Васиет, чокъча адам окъуп олсун деп, юнан тилинде язылды.

Къандиль – Мескеннинъ ве сонъундан Сарайнынъ ичини ярыкълатмакъ ичюн къулланылгъан еди ягълы чыракълы лампа (бакъ. Чыкъ 25).

Къандиль

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

Къанун оджалары – Мукъаддес Языны ве биринджиден Мусанынъ Къануныны теренден огренип анълаткъан адамлар. Олар Къанунны язып ала, огрене, анълата, къуллана ве адамларгъа огрете эдилер. Бойле адамларны еудий джемиетинде буюк урьмет эте эдилер.

Къокъулы шейлер. Алоэ – осюмлик, онынъ япракъларындан къыйметли къокъулы ягъ япа эдилер. Дефн этмезден эвель олю сарылгъан басмагъа бу къокъулы ягъны синъдире эдилер. Либан – экзотик осюмликнинъ къурутылгъан сакъызы. Оны якъкъанда къокъулы тютюн чыкъа эди. Либан тютетюви башта Чадырда, сонъ Ерусалим Сарайында бахшыш кетирювнинъ бир чешити эди. Мюр – паалы къокъулы ягъ, дженюбий тереклернинъ сакъызындан азырлана. Оны тиббиетте азапларны эксильтмек ве олюни дефн эткенде ягъламакъ ичюн къуллана эдилер.

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди.

Къурбан ери

Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв – Мусанынъ къануны боюнджа еудийлер Аллагъа къурбан кетире эдилер. Айванны сойып, оны бутюнлей я да къысмен къурбан ерине къойып якъа эдилер. Эгер эт къалса, оны адамлар озьлери ашай эдилер. Мусанынъ заманындан башлап, Алла къурбанлар тек бир ерде кетирильгенини талап этти: башта Корюшюв Чадырында, сонъ Алланынъ Сарайында. Къурбан чалмагъа тек руханийлернинъ акъкъы бар эди. Айванлардан гъайры, бахшыш оларакъ отьмек, шарап, зейтюн ягъы, берекетнинъ биринджи мейваларыны кетире эдилер. Къурбанларнынъ ве бахшышларнынъ бир къач чешити бар эди: япылгъан гуна ичюн къурбан, Алланынъ яхшылыкълары ичюн бахшыш, берильген адакъ ичюн къурбан, озь истегинен кетирильген къурбан я да бахшыш. Бойле къурбанлар ве бахшышлар Алланен бирликте адамнынъ ашагъан ашы киби эди. Исраиллилер Аллагъа кетирген къурбанлар ве бахшышларнынъ бир къысмы руханийлерге ве левийлилерге бериле эди. Янъы Васиетке коре, Месихнинъ хач устюндеки олюми – бутюн инсаниетнинъ гуналары ичюн кетирильген къурбандыр.

Къуртарыджы – бакъ. Къуртулыш.

Къуртулыш – Мукъаддес Китапта бу сёз Алла адамгъа я да бутюн халкъкъа япкъан ярдымыны, оларны телюке ве душманлардан къуртаргъаныны анълата. Амма баш манада къуртулыш – иманлыларнынъ бутюн гуналарындан къуртулышы, Алланен мунасебетте булунув ве эбедий омюрдир. Янъы Васиетке коре, адамларгъа бу имкянны Иса Месихнинъ хач устюнде ольгени ве тирильгени бере, ве эр бир адам Месихке иман этип къуртулыш ала. Эски Васиетте Исраиль халкъыны Мысыр эсиринден къуртаргъан Аллагъа «Къуртарыджы» дей эдилер. Месихчилер бу адны Иса Месихке де берелер, чюнки О, Озюнинъ къурбанлыкъ олюминен Онъа иман эткенлерни гуна ве олюм укюмдарлыгъындан къуртарды.

Лепра хасталыгъы – бакъ. Тери хасталыгъы.

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

Месихнинъ душманы – (къ. юн. антихристос) яманлыкъ озю олгъан шахыс. О, дюньягъа Месихнен дженк этмек ичюн келеджек, амма сонъунда Месих оны енъеджек. Юхан Месих акъкъында ялан айткъанларгъа ве шунынънен Къуванчлы Хаберге къаршы чыкъкъанларгъа да «Месихнинъ душманлары» дей. Иса сонъки вакъытларда пейда оладжакъ «ялан месихлер» (къ. юн. текликте псевдохристос) акъкъында эвельден хабер бере.

Месихчи – Иса Месихнинъ тарафдары, Оны озь Къуртарыджысы киби къабул эткен ве Онынъ огретювине коре яшамагъа тырышкъан адам.

Мескен (Корюшюв Чадыры) – ерини денъиштирмеге мумкюн олгъан буюк Мукъаддес Чадыр. Алланынъ эмирине бойсунып, исраиллилер оны ясап, сахрада юрген вакътында озьлеринен ташый эдилер. Чадырда Васиет Сандыгъы сакълана эди. Исраиллилернинъ ордусында бу ер Алланынъ Эви сайыла эди. Чадыр огюнде еудийлер Аллагъа ибадет эте ве къурбан чала эдилер. Сулейман Ерусалимде Алланынъ Сарайыны къургъан сонъ, Мукъаддес Чадыр анда кочьти.

Мескен (Корюшюв Чадыры)

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

Мукъаддес Рух – Алланынъ Руху. Онъа эм Бабасына, эм Огълуна Алланынъ бутюн хусусиетлери менсюптир. Инджиль китабына коре, Иса Месихке иман эткен адамлар Мукъаддес Рухны къабул этелер. О, оларны огрете ве кучь бере.

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

Одеме Куню – бакъ. Байрамлар.

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

Песах – бакъ. Байрамлар.

Понтий Пилат – римли аким, Иса джезалангъан вакъытта Еудиенинъ акими (м. с. 26-36 с.). Онынъ разылыгъыны алмайып, адамны джезаламагъа олмай эди. Тек Понтий Пилат олюм джезасыны тасдыкълай эди. Еудий башлыкъларынен яхшы мунасебетте олмаса да, исьян котермесинлер деп, эксериетнен оларнынъ талапларыны беджере эди.

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди.

Руханийлер

эфод

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

Синай – сахрадаки (земаневий Мысырда) дагънынъ ады. Шу дагънынъ устюнде Алла Мусагъа Он Эмирни багъышлады. Корюнгени киби, бу дагъ къадимий заманларда Хорев деп адлана эди, бугунь исе Джебель-Муса деп адлана.

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

Сувгъа батырылып чыкъув – (къ. юн. баптисма) энъ муим диний мерасимлернинъ бири; диний джемиетке алынувны косьтере. Янъы Васиетте сувгъа батырылып чыкъувнынъ эки чешити косьтериле. Башта Ягъя, озьлерини Аллагъа багъышламакъ ве гуналарындан тёвбе этмеге истеген адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. Иса Месихнинъ олюми ве тирилювинден сонъ сувгъа батырылып чыкъув даа терен мана ала: адам эвельки гуналы яшайышындан вазгечип, санки оле, амма Месихнен бирликте янъы омюрге тириле. Бойле сувгъа батырылып чыкъувдан сонъ адам Мукъаддес Рухны къабул эте. Кочьме манада Янъы Васиет Исанынъ «сувгъа батырылып чыкъувы»ны Онынъ азапларына къошулувны киби анълата, «Рухкъа батырылып чыкъув» акъкъында айткъанда, Мукъаддес Рухны къабул этювни козьде тута.

Сулейманнынъ Эйваны – Сарайнынъ шаркъ тарафындаки къапалы колонналы бина. Анда чокъ адам топлаша биле эди.

Теврат – бакъ. Къанун.

Теклиф пителери ичюн стол – башта Мескеннинъ, сонъунда Сарайнынъ ичинде тургъан стол. Руханийлер онынъ устюне даима Раббиге бахшыш оларакъ, он эки пите къоя эдилер.

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

Тёвбе этюв – адам эвельки яшайышы гуналы ве Алла онен разы олмагъаныны анълап, Алладан, гуналары ичюн афу сорай, келеджекте гуна япмайып, Аллагъа хызмет этмеге сёз бере.

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

Хач – Рим императорлыгъында Иса Месихнинъ вакътында энъ агъыр джинает япкъанларны хач устюне мыхлап, олюм джезасына огърата эдилер. Хачны, ерге сокъулгъан дирекке къалын бир тахта мыхлап, япа эдилер. Джезалангъанларны хачкъа мыхлап, я да багълап, чекишип ольмеге къалдыра эдилер. Бойле джеза энъ къоркъунчлы ве масхаралыкъ джезасы эди. Джинаетчи озь тахтасыны джезаланаджакъ ерине озю алып бара эди. О вакъытта «озь хачыны ташымакъ» ибареси пейда олды. Иса Месих хачкъа мыхлангъан сонъ, бу алет Иса берген къуртулыш ве омюрнинъ бельгиси олды.

Чалашлар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

Эбедий омюр – Мукъаддес Китапкъа коре, бу дюньяда олюмсиз булунув дегиль де, Алланен бирликте янъы дюньядаки къасеветсиз омюрдир. Иманлылар ичюн оларнынъ Алланен бойле аралары артыкъ бу дюньяда башлана. Амма керчек эбедий омюр тек ердеки омюрлери биткен сонъ башлана.

Эзов оту – еудийлернинъ диний мерасимлеринде къулланылгъан от. Руханийлер эзов отунынъ япрагъы я да пытагъыны шингенликке (меселя, къурбаннынъ къанына) батырып, адамгъа я да бир шейге септирип, оны элялладылар ве азиз эттилер.

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

Эски Васиет – бакъ. Васиет.

Эфод – бакъ. Руханийлер.

Юбилей йылы – бакъ. Раатлыкъ куню.

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

Ягълав – бир диний мерасим. Адамнынъ башына ягъ якъылып я да силинип, адамны Алла сайлап бир муим хызметке чагъыргъаныны косьтере эди. Бундан сонъ адам падиша, руханий, базы вакъытта пейгъамбер олып, онъа берильген вазифелерни беджермеге башлай эди. Кочьме манада «ягълав» сёзю бир адам Алланынъ хызметине сайлангъаныны ве багъышлангъаныны анълата.

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

Янъы Васиет – бакъ. Васиет.

Теврат ве башкъа тарихий китапларда къулланылгъан ольчюлер

Къадимий заманларда чешит халкъларда узунлыкъ, агъырлыкъ ве шингенлик ольчемек ичюн тюрлю системалар къулланыла эдилер. Бугуньки куньге базы ольчюлер меселесинде алимлер аля даа екяне бир фикирге кельмедилер.

Метиннинъ къолай къабул этильмеси ичюн, бу терджимеде биз ольчюнинъ земаневий метрик системасыны къулландыкъ. Эгер къадимий метинде ольчюлер къарарнен берильсе, биз оларны земаневий эквивалентине якъынлаштырдыкъ. Бунен берабер сноскаларда къадимий метиндеки ольчюлерни де бердик.

Узунлыкъ ольчюлери

Аммах (Баш 6.15) – тирсектен башлап орта пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 45-50 сантиметр. (Бир аммах – бир тирсек узунлыгъы, я да ярым метр.)

Зерет (Чыкъ 28.16) – керильген къолнынъ баш пармагъынынъ уджундан чинатий пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 23-25 сантиметр. (Бир зерет – бир къарыш, я да метрнинъ дёртте бири, я да черик метр.)

Тофах (Ехез 40.5) – авуч кенълиги, къарарнен 7,5-9 сантиметр.

Эцба (Йрм 52.21) – баш пармакънынъ кенълиги, къарарнен 2 сантиметр.

1 аммах = 2 зерет = 6 тофах = 24 эцба

Сепильген шейлернинъ ольчюлери

Хомер (Лев 27.16) – бесе-белли, бу сёзнинъ башлангъыч манасы – бир эшекнинъ юкю; къарарнен 220 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир хомер – беш чувал.)

Летек (Хош 3.2) – бесе-белли, хомернинъ ярысы; къарарнен 110 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир летек – эки бучукъ чувал.)

Эфа (Чыкъ 16.36) – Тевраттаки сепильген шейлернинъ эсас ольчюси, къарарнен 20-22 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир эфа – бир буюк къопкъа, я да ярым чувал.)

Сеа (Баш 18.6) – эфанынъ учьте бир къысмы, къарарнен 7 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир сеа – бир буюк савут.)

Омер (Чыкъ 16.16, 36) – эфанынъ онда бир пайы, эки литрге тенъ кельген ольчю. (Бир омер – бир чанакъ.)

Къав (4 Пад 6.25) – къарарнен, эфанынъ йигирмиде бир пайы, бир литрге якъын кельген ольчю. (Бир къав – ярым чанакъ.)

1 хомер = 2 летек = 10 эфа = 30 сеа = 100 омер = 200 къав

Шингенлик ольчюлери

Кор (3 Пад 4.22) – эм шинген, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. Бир кор, къарарнен, бир хомерге (200-220 литрге) тенъ келе эди. (Бир кор – беш чувал, я да беш чапчакъ.)

Бат (3 Пад 7.26) – Тевраттаки шинген шейлернинъ эсас ольчюси. Ехезкель китабында 45.11 бат эфагъа тенъ келе. Бу ольчю, къарарнен, 20-22 литрге якъын эди. (Бир бат – бир буюк къопкъа.)

Хин (Чыкъ 29.40) – бесе-белли, батнынъ алтыда бир пайы, я да 3,7 литр. (Бир хин – эки чанакъ.)

Лог (Лев 14.10) – хиннинъ он экиде бир пайы, къарарнен 300 мл этрафында шинген шейлернинъ уфакъ ольчюси. (Бир лог – бир кучюк бардачыкъ.)

1 хомер = 1 кор = 10 эфа = 10 бат = 60 хин = 720 лог

Агъырлыкъ ольчюлери

Къадимий заманларда пара ёкъ эди, эсаплашкъанда исе ольчюге коре я алтын, я даа эксериетнен кумюш тёлей эдилер. Окъумагъа къолай олсун деп, буюк микъдарларны косьтермек ичюн, метрик системасынынъ эквивалентлерини къулланалар. Эсас кумюш акъчаны (шекельни) бельгилемек ичюн, терджимеде «кумюш» сёзю къулланыла. Сноскаларда къадимий метиннинъ догърудан-догъру сёзлери бериле.

Киккар (Чыкъ 38.25) ве шекель – Теврат заманларындаки Сурие ве Фелестинде олгъан эсас ольчюлер. Бир киккар – 30 килодан бираз зияде, бир шекель –10 граммдан бираз зияде эди. Чешит ерлерде там эквивалентлер бири-биринден фаркъ этмек мумкюн эди, шунынъ ичюн бир киккарда къач шекель олгъаныны догъру тайинлемек къыйындыр, умумий оларакъ 3 000 – 3 600. (Бир киккар – бир чувал; бир шекель – бир кумюш.)

Мане (3 Пад 10.17; Узеир 2.69) – орта бир ольчю, бесе-белли, Вавилондан келе, къарарнен 0,5-0,6 килограмм.

1 киккар = 60 мане = 3 000 шекель

Шекель гъает къыйметли мадделерни ольчегенде, даа да кучюк парчаларгъа болюне эди:

Бека (Баш 24.22) – ярым шекель.

Гера (Чыкъ 30.13) – шекельнинъ 1/20 къысмы.

1 шекель = 2 бека = 20 гера

Эски Васиет деври хронологиясы

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 2300 – 1050 с.)

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 1050 – 400 с.)

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Пейгъамберликлер | | Пейгъамберликлернинъ беджерилюви

Баш 18.18 Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар.

Иса, Ибраимнинъ эвляды олып, бутюн халкъларгъа хайыр этеджек

Фаал 3.25 Сиз исе пейгъамберлернинъ эвлятларысынъыз ве Алла баба-деделеринъизге берген васиетнинъ мирасчыларысынъыз. Алла Ибраимге айткъанына коре, ер юзюндеки бутюн халкълар онынъ эвляды ичюн яхшылыкъ кореджеклер.

Микъа 5.2 Сен де, Вифлеем-Эфрата, Ехуданынъ баш шеэрлери арасында кичик олсанъ да, сенден Мен ичюн Исраильнинъ Башлыгъы чыкъаджакъ. Онынъ тамырлары заманларнынъ башындан, эбедийликтен келип чыкъа.

Исанынъ догъгъан ери

Мт 2.1 Иса Еудие виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. (Лк 2.4-7 бакъ.)

Еш 7.14 Мына, Рабби Озю сизге алямет береджек. Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, адыны Иммануэл къояджакълар.

Исанынъ къыздан догъулувы

Мт 1.18 Иса Месих бойле догъды: Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес Рухтан бала беклегени белли олды. (Лк 1.26-35 бакъ.)

Йрм 31.15 РАББИ бойле дей: – Рама шеэринде бир сес эшитиле, агълав ве аджджы къыямет! Балалары артындан Рахель агълай, тынчланмагъа истемей; онынъ балалары ёкъ энди!

Сабийлернинъ ольдюрилюви

Мт 2.16 Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. (Мт 2.18 бакъ.)

Еш 9.1-2 Кечкен заманда Зевулун ве Нафталий топрагъы ашаланды, амма келеджек заманда денъиз ёлу, Иорданнынъ башкъа тарафында яткъан мемлекет ве халкълар яшагъан Галилея шуретли оладжакъ. Къаранлыкъта юрген халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм кольгесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Исанынъ Галилеядаки хызмети

Мт 4.12-16 Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа къайтып кельди. Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ сёзю эда олунды: Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы, голь ёлунда, Иордан аркъасы! Чокъ миллетнинъ юрту Галилея! Къаранлыкъта яшагъан халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Текр 18.15 Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз.

Бекленильген Пейгъамбер

Юх 6.14 Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип: – Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер.

Еш 53.3 Адамлар Оны ашалады, Ондан башыны чевирди. Азап чеккен, чокъ хасталыкъ корьген акъай эди. Бизлер Ондан бетимизни чевире эдик, адамлар Оны ашалады, ве биз Оны адам ерине саймай эдик.

Иса еудийлернинъ тарафындан ред этильди

Юх 1.11 О, Озюнинъкилерине кельди, лякин Озюнинъкилери Оны къабул этмеди. (Юх 5.43; Лк 4.29; 17.25; 23.18 бакъ.)

Еш 11.2 Онынъ ичинде РАББИнинъ Руху олып, Онъа акъыл ве анълав, насиат, кучь ве бильги береджек ве Алладан къоркъмагъа огретеджек. (Збр 44.8; Збр 11.3-4 бакъ.)

Исанынъ икмети

Лк 2.52 Иса осе эди. Яшы арткъанынен, икмети де арта эди. Исагъа Алланынъ ве адамларнынъ хайыры да чокълаша эди. (Лк 4.18 бакъ.)

Зек 9.9 Эй, Сион къызы, чокъ къуван! Къуванчтан къычыр, эй, Ерусалим къызы! Мына, сенинъ падишанъ санъа келе! О, къабаатсыз. О, къуртарув бере. О, алчакъгонъюлли, эшек устюнде, эшек баласы устюнде отура! (Еш 62.11 бакъ.)

Исанынъ Ерусалимге тантаналы кириши

Юх 12.13-14 Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар: – Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз! Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. (Мт 21.1-11; Юх 12.12 бакъ.)

Збр 40.10 Мен ишангъан достум биле, отьмегимни ашап, манъа къаршы табаныны котерди.

Иса достунынъ тарафындан сатылды

Мк 14.10 Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. (Мт 26.14; Мк 14.43-45 бакъ.)

Збр 26.12 Яланджы шаатлар манъа къаршы баш котерди, агъызларындан зулум чыкъа, лякин душманларымнынъ къолуна мени берме.

Исаны яланджы шаатлар къабаатладылар

Мт 26.59-61 Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер: – Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.

Еш 53.7 Оны эзиетледи, къыйнадылар, О исе агъзыны ачмады. Оны къой киби соймагъа айдап кетирдилер, къозу юнь къыркъкъан адамнынъ алдында индемейип тургъан киби, О да агъзыны ачмады.

Иса Онъа къаршы айтылгъан къабаатлавларгъа джевап бермеди

Мт 26.62-63 Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа: – Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатларына не айтаджанъ? – деди. Иса индемеди. (Мт 27.12-14 бакъ.)

Еш 50.6 Мени ургъанларгъа аркъамны, сакъалымны алгъанларгъа янакъларымны ачтым. Ашаламакътан ве тюкюриктен бетимни къапатмадым.

Исаны котеклеп, устюне тюкюрдилер

Мк 14.65 Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве: – Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар. Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар. (Мк 15.17; Юх 19.1-3; 18.22 бакъ.)

Збр 68.5 Себепсиз мени кореджек козьлери олмагъанлар башымдаки сачлардан да чокъ олды. Манасыз манъа къаршы чыкъкъанлар, меним душманларым кучьке кирди. Мен ич бир шей алмагъан олсам да, къайтарып бермеге меджбур этелер.

Исадан себепсиз нефретлендилер

Юх 15.24-25 Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.

Еш 53.4-5 «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды». Бизлер исе, Оны Алла урды ве джезалады, деп тюшюндик. Амма О гуналарымыз ичюн яраланды, къабаатларымыз ичюн урулып къырылды. Бизде тынчлыкъ-аманлыкъ олсун деп, джеза Онынъ устюне тюшти, Онынъ яраларынен бизлер яхшы олдыкъ.

Иса Озюне башкъа адамларнынъ хасталыкъларыны алды

Мт 8.16-17 Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. Бойледже, Ешая пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди: «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».

Еш 53.12 Шунынъ ичюн буюклернинъ арасында Онъа бир пай береджегим, кучьлю адамларнен гъаниметни болюшеджек. О, джаныны олюмге берди, джинаетчилернен бир сайылды, устюне чокъ адамларнынъ гуналарыны алды, джинаетчилер ичюн ялварды.

Исаны гуналыларнен берабер хачкъа мыхладылар

Мт 27.38 Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар.

Збр 21.17 Мына, копеклер мени сарып алды; ачувлы сюрю этрафымны сарды, олар къолларымны ве аякъларымны тештилер.

Исанынъ къолларыны ве аякъларыны тештилер

Юх 20.27 Сонъ Томагъа бакъып: – Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. (Юх 19.37; 20.25-26 бакъ.)

Збр 21.7-9 Лякин мен акъай дегиль, къуртым мен; адамлар мени масхара эте, халкъ исе менден игрене. Мени корьген эр кес мени мыскъыллай, башларыны саллап, менден нефретленип, лаф этелер: «О, РАББИге ишанды! РАББИ оны сакъласын! РАББИ ондан разы олса, оны къуртарсын!»

Исаны масхара этип, акъаретледилер

Мт 27.39-40 Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер: – Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, хачтан тюшсе! (Мт 27.41-44; Мк 15.29-32 бакъ.)

Зек 12.10 Давутнынъ союна ве Ерусалимде яшагъанларгъа исе мерамет ве ярдым рухуны ёллайджагъым. Олар Онъа, озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар ве Онынъ ичюн, бирден-бир ольген огълу артындан агълагъанлар киби, агълайджакъ, ольген биринджи догъгъан балагъа киби янаджакъ.

Исанынъ багърыны тештилер

Юх 19.34 Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.

Збр 21.19 Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер.

Аскерлер джереп чекип, Исанынъ урбаларыны пайлаштырдылар

Мк 15.24 Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар. (Юх 19.24 бакъ.)

Збр 33.21 Кемиклерининъ ич бириси сынмасын деп, О, оларнынъ эписини сакълар. | Исанынъ кемиклерини сындырмадылар | Юх 19.33 Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар.

Еш 53.9 Оны яман адамларнен мезаргъа къоймагъа ниетлендилер, лякин зенгиннинъ янында джыйылгъан эди. О ич бир яман шейни япмады, агъзындан ялан чыкъмады.

Исаны зенгин адамнынъ къабринде джыйдылар

Мт 27.57-60 Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти.

Збр 15.10 Сен олюлер дюньясында джанымны ташлап кетмезсинъ, Озь азизинъе мезарда чюрюмеге ёл бермезсинъ. (Мт 16.21 бакъ.)

Исанынъ тирилюви

Мт 28.9 Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып: – Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. (Лк 24.36-48 бакъ.)

Збр 67.19 Сен юксекликке котерильдинъ, эсирлерни эсирге алдынъ, инсанларнынъ ве исьянджыларнынъ бахшышларыны къабул эттинъ. РАББИ-Тааля анда яшасын!

Исанынъ кокке котерилюви

Лк 24.50-51 Иса шегиртлерини шеэрден тышарыгъа чыкъарып, Бетаниягъадже алып кельди. Анда эллерини котерип, оларгъа хайыр дувасыны окъуды. Дува окъугъанда, олардан узакълашып, кокке котерильди. (Фаал 1.9 бакъ.)

Хариталар

Хариталар

1. Хариталар
2. Къадимий Девир
3. Мысырдан Чыкъыш Ёлу
4. Фелестин Иса Месих Яшагъан Заманда
5. Ерусалим Иса Месих Яшагъан Заманда

6. Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих Яшагъан Заманда

7. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Биринджи Сефери

8. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Экинджи Сефери

9. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Учюнджи Сефери

10. Эльчи Павелнинъ Римге Сефери

Хариталар

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Къадимий девир

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Table of Contents

Мукъаддес Китап

Теврат

- Чыкъыш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40

Алланынъ Адлары

Сёзлюк

Абдест
Ад
Азиз
Акъсакъал
Алланынъ Къозусы
Алланынъ Огълу
Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы)
Алланынъ Сарайы
Алланынъ Шурети
Алоэ
Альфа ве Омега
Алямет
Аманлыкъ (селямет)
Амин
Арес-тёпе
Афталар Байрамы
Ахирет куню
Аштан-сувдан вазгечюв
Байрамлар
Баш руханий
Бельги (алямет)
Берекет Байрамы
Беэльзебул
Биринджи Махсул Байрамы
Вавилон
Васиет
Васиет Сандыгъы
Васиетнинъ таш левалары
Галилея
Давут
Давутнынъ Огълу
Денъиз хавузы
Дженнет
Джеэннем
Дин къардашлары
Еудие
Еудий
Еудийлер
Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу)
Иблис
Ибраим
Иманлылар топлашувы
Император
Инджиль
Инсан Огълу
Инсафлыкъ
Ирод
Иса
Исраиль
Керувлар
Кинаели икяе
Кок Падишалыгъы
Корюшюв Чадыры
Къадимий арамий тили
Къадимий еудий тили
Къадимий юнан тили
Къандиль
Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат)
Къанун оджалары
Къокъулы шейлер. Алоэ
Къуванчлы Хабер
Къурбан ери
Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв
Къуртарыджы
Къуртулыш
Лепра хасталыгъы
Либан
Маясыз Пишкен Пите Байрамы
Мелеклер
Мелкиседек
Месих
Месихнинъ душманы
Месихчи
Мескен (Корюшюв Чадыры)
Мукъаддес (азиз)
Мукъаддес Рух
Мысыр
Мюр
Нух
Одев (одеме)
Одеме Куню
Олюлернинъ дюньясы
Он пайда бир пай
Пейгъамбер
Песах
Понтий Пилат
Пут
Раатлыкъ куню
Равви (Раввуни)
Рим
Руханийлер
Саддукийлер
Салым топлайыджы
Самарие
Саре
Синагога
Синай
Сион
Сувгъа батырылып чыкъув
Сулейманнынъ Эйваны
Теврат
Теклиф пителери ичюн стол
Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы)
Тёвбе этюв
Фериселер
Хайыр
Хач
Чалашлар Байрамы
Шейтан (Иблис, Беэльзебул)
Эбедий омюр
Эзов оту
Эльчи
Элял
Эски Васиет
Эфод
Юбилей йылы
Юксек Шура
Ягълав
Язы (Язылар)
Якъуп
Якъын адам
Янъы Васиет
Узунлыкъ ольчюлери
Сепильген шейлернинъ ольчюлери
Шингенлик ольчюлери
Агъырлыкъ ольчюлери
Эски Васиет деври хронологиясы
Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Хариталар

- Хариталар
- Къадимий девир
- Мысырдан чыкъыш ёлу
- Фелестин Иса Месих яшагъан заманда
- Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

- Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Римге сефери